In januari 2019 werd de Digitale Charterbank Nederland (dcn) opengesteld. dcn is de uitkomst van een samenwerking tussen het Huygens Instituut voor Nederlandse Geschiedenis te Amsterdam en de firma De Ree Archiefsystemen te Groningen. Aan het ontsluitingsproject werd ook deelgenomen door Het Utrechts Archief. In dit artikel geven we een overzicht van dcn, zijn structuur en zijn inherente mogelijkheden en problemen. We willen hiermee bijdragen aan een bewustwording van de methodologische implicaties van het gebruik van digitale bronnen en gereedschappen (of tools) in het historisch bedrijf waarmee de onderzoeker in toenemende mate te maken krijgt.

De auteurs van deze bijdrage hebben dcn geëntameerd met het idee om het omvangrijke complex aan charters in Nederlandse archieven toegankelijk te maken voor onderzoekers. Charters, ofwel oorkonden, zijn korte of lange teksten op losse stukken perkament of papier, uitgevaardigd en bezegeld door gezagsdragers of andere instanties.² Charters vormen belangrijke historische bronnen met informatie over allerlei maatschappelijke aspecten, zoals eigendom van rechten of goederen, politiek en bestuur, kerkelijke organisatie of sociaal-economische verhoudingen. Uit de middeleeuwen, maar ook nog lang daarna, zijn er tienduizenden charters bewaard gebleven die in het historisch onderzoek evenwel slechts zeer beperkt worden gebruikt. Dit komt vooral door de heuristische problemen waarvoor de onderzoeker zich gesteld ziet wanneer hij of zij met dit bronmateriaal aan de slag gaat. De vroegste Nederlandse oorkonden, ongeveer tot het jaar 1300, zijn meestendeels uitgegeven, maar voor de latere stukken moet de onderzoeker naar het archief. Daar wordt hij of zij dan geconfronteerd met een massa charters, verspreid over honderden afzonderlijke archieffondsen in tientallen verschillende archiefbewaarplaatsen. Dit maakt het vinden van de relevante stukken voor de onderzoeker een tijdrovende bezigheid. Talloze inventarissen moeten worden doorgeplozen, waarbij in veel gevallen zal blijken dat de beschrijvingen van de individuele oorkonden ontoereikend is (daarover hierna meer).³

De opzet van dcn was om deze documenten in een database bijeen te brengen en doorzoekbaar te maken. Aanvankelijk was het idee dat daarmee vooral de onderzoekers van de (late) middeleeuwen bediend zouden worden. Nu dcn operationeel is, blijkt dat ongeveer de helft van de oorkonden stamt uit de vroegmoderne periode. Het in dcn bijeengebrachte materiaal vormt al met al een vrijwel onontgonnen bron voor de onderzoekers van de middeleeuwen en het ancien régime.

In dit artikel gaan we in op de opzet en realisatie van de database als samenwerkingsproject tussen onderzoekers en de leverancier van archiefsystemen. Hierbij bespreken we de mogelijkheden die de database biedt voor toekomstig onderzoek, alsmede de valkuilen en moeilijkheden die dergelijk onderzoek met zich meebrengt. dcn is een enorme verzameling en het is daarom niet doenlijk om een uitputtend overzicht te geven van wat er allemaal mee mogelijk is. Het volgende is daarom vooral bedoeld om een overzicht te geven van het materiaal en een startpunt te bieden voor toekomstig onderzoek, waarvan ook wij de aard en reikwijdte niet kunnen overzien. Daarnaast willen we enig inzicht geven in de potentie van dcn en waar historici op moeten letten bij het gebruik van dit nieuwe instrument. Tevens kan de casus dienen om de onderzoeker bewust te maken van de mogelijkheden en problemen die zich in het algemeen voordoen bij het gebruik van grootschalige digitale dataverzamelingen. We illustreren ons overzicht van dcn met concrete voorbeelden, niet alleen om het abstracte verhaal te verlevendigen, maar ook om het karakter en de eigenaardigheden van de database zoveel mogelijk inzichtelijk te maken.

De beoefening van de geschiedwetenschap is de afgelopen decennia in verschillende opzichten ingrijpend veranderd door digitale hulpmiddelen en technieken. Natuurlijk is dat niet onopgemerkt gebleven.⁴ Veel aandacht van zowel it-specialisten als gebruikers gaat uit naar de toepassing van digitale methoden en tools, zoals digitale kaarten, databases en visualisaties. Zeker zo belangrijk is de komst van grote digitale bronnencomplexen, die van invloed zijn op vrijwel alle aspecten van de geschiedbeoefening. Elke historicus gebruikt dergelijke collecties, uiteenlopend van bibliografische ontsluitingen zoals de Nederlandse Centrale Catalogus, WorldCat en Google Books, tot allerhande sites met gedigitaliseerde historische bronnen zoals bijvoorbeeld te vinden in de resources van het Huygens Instituut voor Nederlandse Geschiedenis.⁵ Op een enkele uitzondering na ontbreken in de traditionele gedrukte media besprekingen van dergelijke digitale collecties, terwijl er grote verschillen zijn in omvang, kwaliteit en mate van toegankelijkheid van al deze verzamelingen.⁶

dcn verschilt van veel andere digitale verzamelingen van historische bronnen, zowel door zijn omvang als doordat hij niet is opgezet vanuit een afgebakend bronnencorpus of met het oog op een specifieke onderzoeksvraag. De database bevat momenteel de beschrijvingen van ruim 180.000 oorkonden uit het gebied van het huidige Nederland. Niemand heeft een idee hoeveel oorkonden er in de Nederlandse geschiedenis zijn uitgevaardigd, maar veruit het grootste deel van de overgeleverde originele oorkonden is nu bijeengebracht in dcn.

Bij de realisatie van dcn is besloten de inventarissen waaruit de databank moet worden opgebouwd te genereren uit de archiefbeheerssystemen waar ze onderdeel van uitmaken. Samenwerking met De Ree Archiefsystemen, die de archiefsystemen van veel archieven centraal beheert, was hiervoor onontbeerlijk. dcn is daarmee feitelijk afgeleid van de archiefbeheerdatabase van dit bedrijf, waarin de deelnemende archiefdiensten hun inventarissen in het archief- en collectiebeheersysteem mais-Flexis onderhouden.

Het doel van dcn is om zo alle overgeleverde originele charters toegankelijk te maken, met inbegrip van archiefinventarissen buiten mais-Flexis.⁷ Deze ‘externe’ charters vertegenwoordigen momenteel ongeveer twintig procent van het totale aantal documenten in dcn. In de praktijk is veel projectwerk besteed aan het toevoegen van die externe inventarissen, aangezien de aldus aangeleverde informatie nogal wat onderlinge variatie vertoonde. Om uiteenlopende redenen ontbreken er nog enkele diensten, maar veruit de meeste Nederlandse charters zijn nu vindbaar via dcn en de inhoud wordt nog steeds aangevuld.⁸ In het geval van de mais-Flexis-archieven worden alle aangebrachte aanvullingen en verbeteringen direct zichtbaar in dcn. Bij de externe archieven zijn de inventarissen statischer van karakter en zullen zij periodiek en naar behoefte worden ververst op basis van de door de betreffende diensten digitaal aan te leveren inventarissen.⁹

Door de gekozen opzet vormen de verzamelde inventaristeksten derhalve het perspectief op de charters. De oorsprong van veel van deze teksten ligt in de gedrukte of getypte inventarissen die in de loop der tijd door archivarissen zijn geproduceerd volgens een doorgaans strak aangehouden systematiek die al rond 1900 was ontwikkeld.¹⁰ Bij digitalisering zijn die inventarissen vaak wel enigszins aangepast aan het nieuwe medium, maar zelden inhoudelijk gereviseerd. Binnen de inventarissen zijn de beschrijvingen van de afzonderlijke charters in de meeste gevallen vrij summier, vaak beperkt tot de datum van uitvaardiging en een korte samenvatting van de inhoud van het stuk. In een minderheid van de charters is er tevens een wat uitvoeriger regest (samenvatting) opgenomen. In nog minder gevallen zijn er uitgebreide omschrijvingen beschikbaar, soms zelfs transcripties. Van 28.000 documenten is er bovendien een afbeelding van het document beschikbaar, in dcn toegankelijk vanuit de originele inventaris. Op de sites van de originele archiefdiensten zijn nog meer afbeeldingen gelinkt.

In dcn is de doorzoekbaarheid beperkt tot een full text-zoekmogelijkheid in de beschrijvingen, regesten (mits aanwezig) en de datum. Als er een afbeelding beschikbaar is, wordt die ook getoond. Daarnaast heeft de gebruiker de mogelijkheid om per jaar of per periode te selecteren. dcn biedt daarmee een tamelijk summiere zoekmogelijkheid. Daar staat tegenover dat een zoekopdracht altijd gegevens retourneert uit de achterliggende boomstructuur van de inventaris, alsook uit de door de archieven toegevoegde data, zoals datum, jaartal of trefwoorden. Wanneer men bijvoorbeeld zoekt op de term ‘hanze’, resulteert dat in 62 resultaten, waarbij in 37 gevallen het woord ‘hanze’ niet in de tekst van de beschrijving staat, maar elders in de data van de betreffende inventarisnummers.¹¹

dcn heeft een heteromorf karakter. Dit betekent dat de inhoud van verschillende samenstellende delen niet op elkaar is afgestemd, behalve door wat stroomlijnende scripts die door de beheerder van de database zijn uitgevoerd. Die scripts hadden echter wat bijeffecten omdat niet alle variatie in regels is te vangen en omdat 180.000 documenten niet handmatig zijn te controleren. Bovendien zijn bij de digitalisering van de inventarissen en de bijkomende structurering naar de databasevorm de regesten soms gescheiden van de beschrijvingen, terwijl een ouder analoog systeem van onderlinge verwijzingen niet meer werkt. Bij onzekere datering is de gereconstrueerde datum soms weggevallen of verhaspeld. Al naargelang de opzet van de oorspronkelijke papieren inventaris kunnen de beschrijvingen van de charters over verschillende niveaus in de database verspreid zijn geraakt.

Verder laten de beschrijvingen van de afzonderlijke stukken nogal eens te wensen over omdat de boomstructuur van de oorspronkelijke papieren inventaris na conversie naar ead haar functie heeft verloren. Een voorbeeld is een inventarisnummer met de minimale omschrijving ‘1320-1608. 17 charters en 5 stukken’. In dcn ziet men dat dit een collectie betreft in het archief van het stadsbestuur van Harderwijk, getiteld ‘Koop- en transportbrieven en andere voluntaire en contentieuze acten, 1320-1807. 2 doozen’. Men kan vervolgens via de site van de betreffende archiefdienst doorklikken naar de regesten van de betreffende akten, te vinden in een aparte afdeling van de analoge inventaris, die in de digitale inventaris helaas niet aan het inventarisnummer zijn gekoppeld en derhalve niet doorzoekbaar zijn in dcn.¹² Bij de niet-mais-Flexis-archieven is soms extra informatie beschikbaar, waaronder scans van oorkonden, via een link naar de website van de betreffende dienst.

Bij de presentatie van een enkele archiefinventaris in seriële vorm leiden deze eigenaardigheden niet snel tot problemen, maar in de verzamelpresentatie van dcn worden alle individuele mankementen bij elkaar opgeteld en daardoor uitvergroot. Hoewel in het project de grootste manco’s zijn opgelost, blijven er altijd gevallen die alleen kunnen worden rechtgezet door de individuele archiefinstellingen die de kennis – en, als eigenaars van de data, de bevoegdheid – hebben om hun beschrijvingen inhoudelijk te wijzigen. Hoewel enkele diensten momenteel ten behoeve van dcn doende zijn de data te corrigeren, worden die verbeteringen door gebrek aan tijd en menskracht niet altijd snel doorgevoerd. De wél uitgevoerde wijzigingen zijn in dcn evenwel direct zichtbaar, want het is een dynamisch systeem.¹³ Hierdoor, en doordat steeds meer scans van de charters worden toegevoegd, zal de database in de loop van de tijd verbeteren.

Hoewel we nauw betrokken waren bij de realisatie van dcn, kennen ook wij bij lange na niet alle ruim 180.000 charters uit de in totaal 91 archiefdiensten. Het navolgende overzicht van de inhoud is daarom noodzakelijkerwijs exploratief van karakter, waarbij we zo transparant mogelijk proberen aan te geven wat we met onze zoekacties aantroffen. Zoals bij alle grote databanken is het op voorhand niet duidelijk wat dcn precies bevat, en bij een zo omvangrijk corpus is dat ook niet intuïtief te doorgronden door wat te bladeren of ongericht te zoeken.¹⁴ Een systeem als dcn heeft daarnaast specifieke problemen, die de meer ervaren onderzoeker soms kan ondervangen met een slimme zoekstrategie. De charterbank geeft bijvoorbeeld 3.350 charters als zoekresultaten vóór 1300, maar bij nadere inspectie blijkt dat zich hierin ook onjuist gedateerde charters bevinden. Dergelijke fouten zijn vaak te herleiden tot verkeerde aannames bij het invullen van de data, ofwel handmatig door de archiefdiensten, dan wel automatisch door het systeem van dcn. Niet of incorrect gedateerde charters krijgen in het systeem een automatisch gegenereerd ‘jaartal’, vaak gebaseerd op een in de betreffende beschrijving gevonden viercijferig getal, zoals een geldbedrag, een oppervlaktemaat, een inventaris- of regestnummer of een jaartal uit de naam van de archiefinventaris dat toevallig overeenkomt met de elfde of twaalfde eeuw.¹⁵ Dit dateringsprobleem is deels te ondervangen door te zoeken op 1101 tot 1299, met vermijding van ‘ronde’ getallen, die relatief vaak voorkomen in andere functies dan een jaartal. Het aantal resultaten komt dan neer op 3.134. Als we bij de dertiende eeuw aankomen (zoek op 1201-1299) geven de eerste tien pagina’s (tweehonderd documenten) ruim vijftig ‘goede’ resultaten. Vooral bij de oudere charters, ruwweg van vóór 1300, moeten gebruikers rekening houden met dit dateringsprobleem. dcn geeft de indruk dat de datering in latere perioden veel beter is. Steekproeven in charters uit de periode 1550-1565 wijzen uit dat daar ongeveer tien procent van de stukken niet uit deze jaren stamt. Gelukkig is bij inspectie van de afzonderlijke documenten zelf in dcn de correcte datering vrijwel steeds onmiddellijk duidelijk.

Een kwantitatieve analyse leert dat er in totaal 91 archiefdiensten zijn vertegenwoordigd in dcn, met een gemiddeld aantal charters van 1.959. Het grootste aantal heeft Het Utrechts Archief met 25.730 charters (14,4 procent van het totale aantal), gevolgd door het Gelders Archief (20.942 stuks), de Groninger Archieven (17.346), het Nationaal Archief (15.367) en het Brabants Historisch Informatie Centrum (12.366). Tabel 1 vat de verdeling van charters over de verschillende archiefdiensten samen.

De diensten herbergen elk vele archieffondsen met uiteenlopende aantallen charters. In totaal gaat het momenteel om 4.057 fondsen met elk gemiddeld 87 charters, verdeeld zoals aangegeven in tabel 2. De vijf grootste fondsen zijn de Ridderlijke Duitsche Orde, Balije van Utrecht (4.409 charters), het Kapittel van Sint Marie te Utrecht (3.726), het Domkapittel te Utrecht (2.485), het Stadsbestuur van Zwolle (2.477) en Graven en hertogen van Gelre, graven van Zutphen (1.877). Er zijn vooral heel veel kleine fondsen: ongeveer de helft heeft vijf of minder charters en daarvan bevatten er zo’n duizend slechts één enkel charter.

De identiteit van de archiefvormers met charters in de collectie betreft in 885 gevallen een ‘gemeente’, zowel seculier als kerkelijk, en nog 79 maal een ‘parochie’. Daarnaast zijn er 584 archieffondsen met het woord ‘familie’ en 150 met het woord ‘huis’. In de lijst van meest algemene termen met betrekking tot de fondsen vinden we verder ‘klooster’ (81), ‘heerlijkheid’ (78) en ‘schepenbank’ (59).

Grafiek 1 toont een overzicht van het aantal charters per jaar. Over acht eeuwen is het jaarlijkse gemiddelde ongeveer 222, overeenkomend met circa 0,61 charters per dag. Voor de vijftiende tot en met de achttiende eeuw (een periode waarin de dateringen in dcn redelijk lijken te kloppen) zijn het er ruim één tot circa vier per dag. Het is natuurlijk inzichtelijker om te kijken naar het verloop van de aantallen in de tijd. Zie daartoe ook tabel 3, met de aantallen uitgesplitst per eeuw. Het is duidelijk dat ‘Nederlandse’ charters pas vanaf het midden van de dertiende eeuw in enige aantallen zijn overgeleverd.¹⁶ Na 1300 gaat de curve steil omhoog, waarna vanaf het midden van de vijftiende tot het derde kwart van de zeventiende eeuw de jaarlijkse aantallen vaak boven de 1.000 stuks liggen. Oorkonden zijn dus zeker geen uniek middeleeuws fenomeen en komen gedurende het gehele ancien régime nog steeds algemeen voor. Kort na 1800 houdt de oorkonde als administratief document abrupt op te bestaan.¹⁷ Opvallend in de grafiek is een dip in het derde kwart van de zestiende eeuw, die verklaard zou kunnen worden door de Opstand, een periode waarin bestuurlijke activiteiten op een laag pitje kwamen te staan. Een verklaring van de duidelijke inzinking van de aantallen charters in het eerste kwart van dezelfde eeuw is evenwel niet zomaar te geven. Duidelijk is dat dit rijke corpus oorkonden van na 1300, en vooral die in de vroegmoderne tijd, voor historische onderzoekers een nog goeddeels onontgonnen bron vormt.

Daarnaast onthult de grafiek problemen in dcn. Enkele onwaarschijnlijke uitschieters van meer dan 100 charters per jaar vóór 1250 zijn toe te schrijven aan de eerder genoemde fouten in de datering, met name in de documenten van vóór 1300. Deze uitschieters vallen meteen op, maar we zagen dat ook in latere perioden de dateringen in dcn een bepaalde, zij het veel lagere, foutmarge vertonen. Hiermee moet de onderzoeker wel rekening houden bij het zoeken op datum; het verdient de aanbeveling om niet blind op de gegeven dateringen te varen. Al met al geeft de grafiek een goede indruk van de algemene verdeling van de aantallen charters per jaar.

Deze aantallen Nederlandse oorkonden over een periode van acht eeuwen doen de vraag rijzen naar de inhoud van die documenten. Die vraag is voor 180.000 charters niet zo eenvoudig te beantwoorden, gezien het brede scala aan onderwerpen dat erin wordt behandeld. De digitale data maken het wel mogelijk een eerste globale schets te geven van mogelijke verschuivingen in onderwerpen in de tijd, de aard van de rechtshandelingen, en de verdeling over de stad en het platteland. Daartoe is een systematische steekproef genomen door van 1005 tot 1850 om de tien jaar de charters op te vragen van een heel jaar. Van de woorden uit de omschrijvingen is een frequentieverdeling gemaakt en op basis daarvan zijn een aantal verzameltermen samengesteld met verwante woorden. Tenslotte is het frequentieverloop in de tijd geanalyseerd.¹⁸

Het resultaat is uiteengezet in een achttal grafieken, waarin de cumulatieve aantallen zijn weergegeven per halve eeuw. Voor de vergelijkbaarheid is de schaal van de hoeveelheden gelijk gehouden. Zoals te verwachten was, komen door de archivaris in de beschrijvingen toegekende archieftermen, zoals ‘charter(s)’ en ‘akte’, het vaakst voor.¹⁹ Deze passen niet eens in de standaardschaal en komen over de gehele periode terug. Iets soortgelijks geldt voor auteursnamen en boektitels die verwijzen naar bestaande oorkondenedities.

Een analyse van de meer inhoudelijke termen moet noodgedwongen oppervlakkig blijven, maar in het volgende zijn enkele voorbeelden nader geschetst. ‘Land’ en gerelateerde termen komen altijd veel voor. ‘Kerk’ en verwante termen zoals ‘bisschop’, ‘abt’, en ‘klooster’ zien we vooral vaak tot de zestiende eeuw, nadien veel minder. Termen die betrekking hebben op het leenstelsel komen gedurende de acht eeuwen regelmatig voor. ‘Leen’ geeft weliswaar slechts 2.450 resultaten, maar ‘*leen’ en ‘leen*’ (die bijvoorbeeld erfleen, dienstleen, mansleen, leenbrief, leenman en leenhulde opleveren – evenals trouwens alleen en Geleen) leveren nog eens 12.945 respectievelijk 10.916 hits op. De termen ‘pacht’ en ‘rente’ (en verwante) komen meer voor in de middeleeuwse periode, terwijl ‘koop’ duidelijk het meest gevonden wordt in de vroegmoderne tijd. Termen rond het begrip ‘benoeming’ zien we steeds vaker naarmate de tijd vordert.²⁰

Deze ruwe resultaten geven al aanleiding tot enkele interessante observaties, bijvoorbeeld wat betreft de temporele begrenzing van begrippen. Zo blijkt dat het leenstelsel ook in de vroegmoderne tijd werkzaam bleef. Dit is voor de kenners geen verrassing, maar wordt fraai bevestigd in dcn. Verder zien we dat men transacties van onroerend goed na 1600 bleef vastleggen in de vorm van oorkonden, ondanks het massale gebruik van de notariële akte, die overigens vaak alleen werd opgetekend in notarisprotocollen en dus niet in dcn is te vinden.²¹ De stijging van het aantal charters met benoemingen reflecteert de trend om dergelijke ambtelijke handelingen steeds meer in officiële akten vast te leggen, hetgeen samenhangt met de algemene groei van de bestuurlijke verschriftelijking.

Ter illustratie zullen we enkele willekeurige casussen nader uitwerken. Daarbij onderzoeken we achtereenvolgens een familienaam en persoon, een plaatsnaam en een straatnaam, en een specifieke term betreffende bezitsverhoudingen, namelijk erfpacht.

De bovenstaande voorbeelden mogen duidelijk maken dat dcn nieuwe mogelijkheden opent voor de historische onderzoeker, zowel de professional als de amateur. De hierboven beschreven voorbeelden laten zien dat in het geval van onderzoek met dcn er eigenlijk geen sprake is van een dichotomie tussen het traditionele vraaggestuurde historisch onderzoek en een datagestuurde methode zoals die als vanzelf voort zou vloeien uit het gebruik van grote datacomplexen.⁴⁴ Het automatisch genereren van een cijfermatige analyse van de inhoud van dcn, zoals de frequentieverdelingen van de meest voorkomende woorden per periode, is een voorbeeld van een data-georiënteerde aanpak. Het voorkomen van bepaalde termen door de eeuwen heen laat meteen zien dat de combinatie van beide methoden niet alleen uitstekend werkt, maar ook noodzakelijk is. Uitgaand van een specifieke vraag, zoals de ontwikkeling van het leenstelsel, leveren big data binnen enkele minuten een eerste inzicht. De onderzoeker blijft er wel mee aan de buitenkant. Bovendien zijn de data vaak nog wat vervuild en is het niet duidelijk wat ze precies betekenen. De automatische resultaten zijn daarmee niet zozeer kant-en-klare onderzoeksuitkomsten, maar veeleer een halffabricaat voor analyse en verder onderzoek. De verder uitgewerkte voorbeelden van Van Brederode en erfpacht maken duidelijk dat het in dcn mogelijk is om voortgezet onderzoek te verrichten naar een bepaald onderwerp, zowel lokaal en qua tijd in de diepte als over de breedte voor de longue durée. Andersom maakt dcn het mogelijk specifiek onderzoek, waarin enkele oorkonden of bijvoorbeeld een persoon, familie, of een plaats als uitgangspunt worden genomen, met data-georiënteerde methoden eenvoudig in breder perspectief te plaatsen.

Naarmate de dataverzamelingen groter en complexer worden, wordt het belangrijker transparant te zijn over de methoden die worden gebruikt en daarover te rapporteren.⁴⁵ In methodologisch opzicht stelt dit de onderzoeker voor een aantal opgaven die voor een deel met de digitale aard van het materiaal samenhangen, maar tegelijkertijd eigenlijk een verlengstuk zijn van de traditionele historische bronnenkritiek. dcn bevat als samengesteld instrument alle hiaten en eigenaardigheden waar de archiefonderzoeker altijd al op bedacht moest zijn. Archieven zijn geheel of gedeeltelijk verloren gegaan en mensen en instellingen uit het verleden bewaarden vooral wat ze zelf als waardevol beschouwden. Omdat dcn alle beschikbare materiaal bijeenbrengt wordt dit bezwaar soms ondervangen doordat verspreide gegevens bij elkaar een completer corpus vormen. Voorheen verspreide akten geven elkaar zo context en deelcollecties die uit het ene archief zijn overgeleverd roepen vragen op over het gebrek aan gegevens uit andere archieven.⁴⁶ Wat is er zo uniek aan de ene collectie ten opzichte van de andere? Is het toeval of zit er meer achter? Dit zijn zomaar enkele vragen die met het panorama van dcn beantwoord zouden kunnen worden.

De ‘oude’ kwesties van bronnenkritiek hebben ook een digitaal verlengstuk. Hierover schrijft de Amerikaanse historicus Jo Guldi het volgende:

Grote dataverzamelingen als dcn maken weliswaar vormen van ‘data-gedreven onderzoek’ mogelijk, maar ze moeten wel met verstand gebruikt worden. Het historisch handwerk kan dus zeker niet worden overgeslagen.

Voor dcn wezen we er al op dat de context van de inventarissen veranderd is, soms oude toegangen hun link met de inventarisbeschrijvingen hebben verloren, en welke consequenties dat heeft voor de navigatiemogelijkheden van de databank.⁴⁸ Er zijn echter ook enkele structurele kenmerken die databases onderscheiden van papieren bronnen.⁴⁹ Databases bevatten per definitie gestructureerde data, maar de structuur is een model dat is opgelegd aan de onderliggende gegevens en daarmee een abstractie. In het geval van dcn gaat het zelfs om een dubbele abstractie, want de beschrijvingen zijn vaak lang geleden al vervaardigd op papier en vervolgens gedigitaliseerd. In dcn is de doorzoekbare structuur bewust heel eenvoudig gehouden omdat we enerzijds zoveel mogelijk charters wilden opnemen en anderzijds afhankelijk waren van bestaande beschrijvingen die niet zomaar kunnen worden uitgebreid.

In onze onderzoeksvoorbeelden is aangegeven dat zelfs deze heel beperkte structurering van de oorkonden tot rafelranden leidt. Dateringen zijn onzeker en de wijze van beschrijven in de inventaris is veelal afgeleid van de papieren vorm die weliswaar al gestandaardiseerd was, maar toch veel toleranter voor variatie is dan de rigide databasevorm. Hier en daar zijn in de database wel uitgebreidere beschrijvingen beschikbaar zoals de uitvaardiger of ontvanger van het charter, in de tekst genoemde personen, instellingen of plaatsnamen, of gegevens over bezegeling, maar die betreffen een kleine minderheid van de oorkonden. Dergelijke uitvoerige beschrijvingen aanbieden als zoekvelden zou de gebruikers misleiden, want per definitie zouden de resultaten zich altijd beperken tot die kleine selectie. dcn is daarom een overkoepelend instrument en geen vervanging voor de achterliggende inventarissen en archiefbeschrijvingen. Klikken op resultaten leidt gebruikers bewust naar die andere context van het bewarende archief waar zij soms veel meer relevante informatie kunnen vinden en verdiepend onderzoek kunnen doen. Dit noopt onderzoekers tot creativiteit: dcn is een startpunt voor verder onderzoek. Dit is met name van belang als er meer geavanceerde bewerkingen worden toegepast op de onderzoeksresultaten, want al snel raken de aard en structuur van de originele data afgeschermd achter de aggregaties en data-abstracties die het resultaat zijn van die bewerkingen. Uiteindelijk worden de al langer bestaande historische methoden verrijkt en aangevuld door de nieuwe data-georiënteerde werkwijzen, die het snel en breder vergaren van materiaal toestaan en het tegelijkertijd mogelijk maken om resultaten die met andere methoden zijn verkregen te toetsen aan een veel groter corpus.

Ter afsluiting reflecteren we op het perspectief dat dcn biedt. Naast de voorbeelden die wij hebben gegeven is ook andersoortig onderzoek mogelijk, bijvoorbeeld naar de oorkonde zelf als materieel object, zeker als meer afbeeldingen in dcn ter beschikking komen. Zo kan men denken aan de ontwikkeling van het schriftwezen en het schrift gedurende een bepaalde periode of in een bepaalde streek, en aan een verschijnsel zoals de overgang van Latijn naar de volkstaal in ambtelijke bescheiden. Specialismen als de diplomatiek en paleografie kunnen met behulp van dcn op een veel grootschaligere en tegelijk efficiëntere en snellere wijze worden beoefend. Bovendien wordt het diplomatische onderzoek aanzienlijk versneld en verbreed wanneer geavanceerde tools, zoals automatische herkenning van schrijvershanden of automatische schriftdatering, worden ingeschakeld. In dit kader valt ook te denken aan handwritten text recognition (htr), waaraan momenteel op veel plaatsen intensief wordt gewerkt. Met htr zou de weg worden geopend naar automatisch onderzoek binnen de tekst van de oorkonden waarvan afbeeldingen beschikbaar zijn.⁵⁰ Er wordt reeds geëxperimenteerd met tools ter herkenning en identificatie van (plaats)namen in oorkonden.⁵¹

Andere mogelijkheden voor de (nabije) toekomst worden geboden door koppeling van dcn aan andere digitale of te digitaliseren oorkondenontsluitingen. Denk hierbij aan de vele archivalische regestenboeken, oorkondenboeken en andere oorkondenedities zoals de Registers van de Hollandse grafelijkheid 1299-1345 en het Digitale Oorkondenboek Noord-Brabant.⁵² Het ligt verder voor de hand om over de grens te kijken. Oorkonden zijn bij uitstek geschikt voor een internationale aanpak vanwege hun overal identieke formele kenmerken en de, tot in de late middeleeuwen vaak gebruikte, gemeenschappelijke voertaal van het Latijn. Een logische kandidaat zou de Belgische database Diplomata Belgica zijn,⁵³ evenals de gigantische collectie van Monasterium, waarin de afbeeldingen en gegevens van honderdduizenden oorkonden uit kerkelijke archieven uit Midden- en Zuid-Europa doorzoekbaar zijn.⁵⁴

Het is evenwel duidelijk dat dcn nu al veel onderzoek naar de Nederlandse middeleeuwen en de vroegmoderne periode een stuk gemakkelijker en sneller maakt. In zeer korte tijd kan de onderzoeker veel relevante gegevens vinden, ook op plaatsen die vooraf niet voor de hand liggen. Dat laatste aspect is inherent aan het gebruik van digitale ontsluitingen van omvangrijke broncorpora. De onderzoeker wordt een bredere blik vergund dan tevoren het geval was, waardoor oude vragen sneller en completer kunnen worden beantwoord en bovendien nieuwe vragen kunnen worden gesteld. Daarbij faciliteert dcn zowel gedetailleerd onderzoek, bijvoorbeeld naar een persoon of plaats, als grootschalige studies die een lange periode of breed terrein beslaan. De database is uitstekend geschikt om een eerste idee te krijgen over bepaalde lange-termijnontwikkelingen en de eventuele regionale verschillen daarin. Het is de bedoeling dat dcn eerder het begin- dan eindpunt is in de opmars van de digitale bronontsluiting en de daarop gebaseerde nieuwe vormen van historisch onderzoek.