De hier doorgevoerde aanpak van diplomatieke- en emotiegeschiedenis is in de eerste plaats schatplichtig aan het recente historiografische inzicht dat de diplomatie als interstatelijke praktijk zich voor de late achttiende eeuw niet zo scherp laat afbakenen. New Diplomatic History vestigde de aandacht op de rol van personen die in de marge van de officiële praktijk werkten.¹⁵ Deze invalshoek brengt persoonlijke netwerken en vrouwen in beeld en dat is precies het soort informatie dat gehaald kan worden uit het type brieven dat hier centraal staat. Eveneens relevant is de historiografische signalering van een samenspel tussen vrouwen en mannen. Naar Katrin Keller stelt, werkten vroegmoderne diplomatenkoppels vaak nauw samen en steunde het werk van de mannelijke diplomaat voor een belangrijk deel op het sociale netwerk van zijn echtgenote.¹⁶ Vrouwen uit de toplaag van de Europese elite bezaten een bepaalde mate van diplomatieke agency.¹⁷ Als huwelijkspartners hadden zij korte lijnen met de belangrijkste sleutelspelers op het Europese speelbord van oorlog en vrede. Een analyse daarvan brengt meer balans in het geschiedbeeld van het functioneren van de vroegmoderne en contemporaine diplomatie als geheel.¹⁸

Een ander aangrijpingspunt vormen studies naar het diplomatieke belang van politieke sociabiliteit.¹⁹ Daartoe herdefinieerden historici onder andere de ruimtelijke afgrenzingen van sociabiliteit. Vrouwen beïnvloedden de politieke agenda, binnen én buiten de klassieke setting van de salon.²⁰ De conversaties speelden zich ook af op plekken als paleiscomplexen, buitenplaatsen en, naar de Deense historicus Kristine Dyrmann betoogde, zelfs kuuroorden (‘spa-sociabiliteit’). Vooral het Duitse Bad Pyrmont in het zuiden van Nedersaksen was voor de Deense elite een trekpleister.²¹ Ook de kunst van het schrijven van brieven aan buitenlandse contacten is reeds aangemerkt als een strategie waarmee vroegmoderne vrouwen hun diplomatieke ambities realiseerden.²² Dit type communicatie kenmerkte zich onder andere door voornoemde praktijken van gunstverlening, netwerken en lobby. Juist deze tactieken waren vaak verhuld in vriendschapstaal.

Een dergelijk gevoelsvocabulaire is in de historiografie in verband met contemporain emotiehistorisch onderzoek al vaker gekenmerkt als een van de emotiepraktijken die fungeerden als strategische wapens in politieke en diplomatieke verhoudingen op het internationale toneel.²³ De relatie tussen vriendschap en politiek is in feite al een eeuwenoud klassiek filosofisch vraagstuk.²⁴ Een bekend voorbeeld is de koppeling van vriendschap met politiek in de vorm van broederschap tijdens de Franse Revolutie.²⁵ Halls emotional diplomacy onderscheidt officiële staatsemoties van persoonlijke emoties. Dit uitgangspunt kan echter niet toegepast worden op de vroegmoderne periode, omdat de Europese staten toen nog voornamelijk monarchieën waren, zoals betoogd door Emmanuel Lemée in zijn onderzoek naar de diplomatie van angst en schaamte. Daarmee waren ook de grenzen tussen de staat als instituut en de persoon van de soeverein diffuus.²⁶

Gelet op de periodisering van dit artikel is hier ook Lemée’s inbreng van belang. Andere studies naar emoties als vroegmodern diplomatiek onderhandelingsmiddel onderkennen de gendergebondenheid ervan.²⁷ Geschreven is bijvoorbeeld over mannelijke woede om een doorbraak te forceren. Isabella Lazzarini analyseerde de rol van agressieve gebaren in de Italiaanse diplomatieke praktijken tijdens de Renaissance.²⁸ Tilman Haug bestudeerde de diplomatieke inzet van woede in de Frans-Duitse betrekkingen aan het einde van de zeventiende eeuw.²⁹ Tracy Adams keek naar machtige vrouwen aan het vijftiende-eeuwse Italiaanse hof, en zag hoe zij hun diplomatieke en emotionele meer intieme personae behendig afwisselden als dat politiek profijt gaf.³⁰ Astrid Theerens traceerde al dan niet oprechte blijken van genegenheid door Catharina de’ Medici en Elizabeth i.³¹

Relevant voor de duiding van laat achttiende-eeuwse diplomatieke briefcultuur en vriendschap is het werk van Sarah Horowitz. In haar Friendship and Politics analyseerde zij onder andere brieven van vrouwen van (post)revolutionaire diplomaten vanuit een emotiehistorisch perspectief. Horowitz stelt dat vrouwen vrij waren om contacten aan te gaan zonder gebonden te zijn aan overlappende vriendschapsnetwerken, juist doordat zij buitengesloten werden van de formele politiek. Hierdoor kon informatie blijven circuleren en bleven de communicatiekanalen tussen politieke vijanden open. Het doel van vriendschap werd hiermee het versterken van het onderlinge politieke vertrouwen.³²

Pim Waldeck promoveerde in 2017 op een biografie over Maarten van der Goes. Daarin wordt de ‘eerste echtgenote van Van der Goes’ in een aparte biografische paragraaf van nog geen pagina geïntroduceerd als ‘een wijnkopersdochter’.³³ Geheel anders dan Maarten, een protestantse burgemeesterszoon uit Den Haag, kwam zij uit een katholiek gezin dat oorspronkelijk afkomstig was uit het Brabantse dorp Leende (met de achternaam Eerens, nog zonder ‘de’). Haar ouders handelden in wijn vanuit Den Haag. Rond haar vijfendertigste, in 1787, vertrok zij naar Kopenhagen om zich te voegen bij Maarten, die daar twee jaar eerder als gezant was gestationeerd aan het Deense hof. Zij betrok met hem een appartement in het paleiscomplex Christiansborg in Kopenhagen, zoals toen voor gezantenkoppels gebruikelijk was (Figuur 3). Na een kort intermezzo in Hamburg ging zij ook mee naar haar mans volgende standplaats, Madrid.³⁴ Als oud-diplomaat onderkent Waldeck het belang van de echtgenote voor het voeren van een diplomatieke huishouding.³⁵ De revolutietijd waarin Mme Van der Goes leefde, werpt hierop toch een wat ander licht. Haar positie als diplomatenvrouw was voor een vrouw met een sociale en religieuze achtergrond zoals zij voordien onbereikbaar geweest.

Haar geboortejaar, 1752, is ook het publicatiejaar van De rechten en plichten van de vrouwelijke gezant van Friedrich Karl von Moser.³⁶ Dat is uiteraard toeval, maar het geeft aan dat de diplomatieke rol van echtgenotes toentertijd een expliciet besproken thema was. Von Moser veronderstelde bij diplomatenvrouwen ‘ministerachtige slimheid, begrip en invloed op [staats]zaken’.³⁷ Meerdere tijdgenoten meenden dat Mme Van der Goes aan dit profiel beantwoordde.³⁸

Mme Van der Goes’ eigen positie ten opzichte van en opvattingen over de betrekkingen tussen de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en andere landen komen in het bestudeerde briefmateriaal sporadisch aan de oppervlakte. Het meest pregnant zijn haar uitingen van ‘erkentenisse’ voor het Deense ‘gouvernement en Koninglyke familie’ in brieven die zijzelf schreef vanuit Kopenhagen aan haar broer in Nederland in 1792. Op de reden voor haar dankbaarheid wordt verderop in dit artikel ingegaan. Over haar visie op andere landen informeren nu en dan Bernstorffs antwoordbrieven. Daarin wordt onder andere gerefereerd aan de zorgen van Mme Van der Goes over de pro-revolutionaire ontwikkeling van de Republiek.³⁹ Bernstorff had een uitgesproken mening over de Fransen (‘monsters’ en ‘duivels’)⁴⁰ die Mme Van der Goes deelde, helemaal nadat zij een gewelddadige overval meemaakte van Franse kapers op een pakketboot onderweg naar Madrid in oktober 1793. Precies op de dag van haar aankomst in de Spaanse havenstad La Coruña, op 16 oktober 1793, verdween in Parijs ook nog Marie Antoinette onder de guillotine.⁴¹ In Madrid was Mme Van der Goes waarschijnlijk aanwezig bij een rouwplechtigheid voor haar.⁴² Nadat het Tractaat van Den Haag Frankrijk in 1795 tot bondgenoot van de Republiek maakte, was Maarten van der Goes verrast toen bleek dat de buitenlandse dienst van het nieuwe revolutionaire bewind hem, een diplomaat van het oude regime, aanstelde als Bataafs gezant.⁴³ Gezanten van de Republiek dienden hun vrienden (en vijanden) nu te kiezen in lijn met de nieuwe, als onverbrekelijk geproclameerde band met Frankrijk. Toen Van der Goes aanvankelijk de hem aangeboden functie van Secretaris van de Commissie voor Buitenlandse Zaken weigerde, wendde parlementslid Jacob Hahn zich daarop in een brief tot Mme Van der Goes, om haar er met een beroep op haar patriottisme toe te brengen haar man over te halen de post alsnog te aanvaarden: ‘Ayez donc le courage, Madame!’. ‘Burger’ Van der Goes kon met al zijn ‘bescheidenheid’ en ‘lafhartigheid’ haar ‘vriendelijke [overredings]kracht’ vast niet weerstaan.⁴⁴

Deze tactiek, die volgens Waldeck nog leunde op de traditie van de oude Staten-Generaal, rekende op de loyale medewerking van de echtgenote en bood tot op zekere hoogte zelfs carrièremogelijkheden. In 1797 reisde Mme Van der Goes mee naar Parijs als lid van een Bataafse delegatie naar vredesonderhandelingen met Engeland onder leiding van Van der Goes.⁴⁵ Een Zwitsers diplomaat kwalificeerde haar naderhand ‘als de niet minst invloedrijke persoon binnen de delegatie’.⁴⁶ Mme Van der Goes had ook haar eigen Parijse netwerk. Marquis del Campo, de Spaanse ambassadeur in Parijs, nodigde haar uit voor een petit diner met Madame Tallien, ook later nog een belangrijk contact. Mme Tallien was de echtgenote van het Franse parlementslid Jean-Lambert Tallien, een invloedrijk salonnière en een vriendin van Joséphine Bonaparte. Mme Van der Goes ontleende veel inspiratie aan dit beroemde Parijse stijlicoon, gekleed in doorzichtige witte Empire-jurken.⁴⁷

In 1803 nam Mme Van der Goes de honneurs van haar man waar en woonde zij met Napoleon een mis bij in de Sint-Goedelekathedraal in Brussel.⁴⁸ Tot aan haar dood op haar eenenvijftigste in 1804 woonde zij met Van der Goes aan de Kneuterdijk in Den Haag, waar hij tot 1808 Minister van Buitenlandse Zaken was.

Het begincitaat van de Deense ‘premiersvrouw’ Bernstorff kwam naar boven tijdens een kwalitatieve proefboring in een substantieel corpus: de ingekomen post van Mme Van der Goes. Het merendeel daarvan is van Mme Van der Goes’ contacten uit haar Deense jaren, verstuurd na haar vertrek naar Spanje in 1793. Een deel bestaat uit zwart omrande condoleancebrieven naar aanleiding van het overlijden van haar enige kind in Spanje in 1795.⁴⁹ Het dikste pak Deense brieven, om en nabij dertig stuks – zo’n tweehonderd kantjes – berustend in het Nationaal Archief, is afkomstig van Augusta Bernstorff.⁵⁰ Deze vondst is historisch-letterkundig bijzonder. Bernstorff begon een penvriendschap met Goethe, een jaar na de verschijning van diens internationale bestseller Die Leiden des Jungen Werthers in 1774.⁵¹

Ook de naam van een andere Deense scribente uit het corpus is een beroemde: Magdalene Charlotte Hedevig Schimmelmann. Zij was de echtgenote van Ernst Heinrich graaf von Schimmelmann, de minister van Financiën, en is de meest bekende salonnière van Denemarken (Figuur 4 en 5).⁵² Van haar zijn slechts drie brieven aan Mme Van der Goes bewaard die echter duidelijk restanten zijn van een omvangrijkere correspondentie tussen de vrouwen. Dat geldt ook voor de twee brieven aan Mme Van der Goes afkomstig van Barbara Juliana (Julie) von Krüdener, een Baltisch-Duitse barones en echtgenote van de Russische ambassadeur in Kopenhagen. Von Krüdener is later beroemd geworden als mystica en vertrouwenspersoon van tsaar Aleksander i ten tijde van het Congres van Wenen.⁵³ Het overige bewaarde materiaal bestaat uit brieven geschreven door andere diplomatieke personen, uitnodigingen vanuit Christiansborg en bedankbrieven van hofpersoneel van na 1793.⁵⁴

Mme Van der Goes ontving de meeste brieven in het Frans en een klein deel in het Spaans. Zij schakelde als rondreizende gezantsvrouw voortdurend tussen de verschillende Europese taalgemeenschappen van het Deens, Duits, Frans, Spaans en soms het Engels. Dit vereiste in ieder geval een beheersing van de lingua franca van Europa van dat moment, het Frans. Mme Van der Goes leerde ook Spaans en nam zelfs haar Madrileense huishoudster mee terug naar Den Haag.⁵⁵

Haar gerichtheid op het vermeerderen van haar talenkennis lijkt vanzelfsprekend. Toch verdienen taal en vertaling in de context van de interpretatie van persoonlijke diplomatieke brieven bijzondere wetenschappelijke aandacht.⁵⁶ Taal, zowel mondeling als schriftelijk, had voor informele actoren een sociaal-communicatieve functie om relaties te beïnvloeden. Het was daarmee voor hen een ander type instrument dan voor ambtelijk erkende diplomaten, voor wie taal vooral een conceptualiserende functie had om te rapporteren aan hun lastgevers. Deze diplomaten moesten zich kunnen uitdrukken in het juridisch jargon verbonden met hun rol bij de totstandkoming van internationale verdragsteksten en traktaten. Frans was niet de eerste taal van de Duits-Deense Augusta Bernstorff en Charlotte Schimmelmann, en ook niet van de Russisch sprekende Julie Krüdener. Hun Frans was verre van vlekkeloos en hun handschriften niet altijd leesbaar. Daarom zijn hun citaten binnen het bestek van dit artikel naar modern Nederlands hertaald.⁵⁷

Buiten het briefmateriaal bevatten de gearchiveerde stukken enkele handgeschreven pagina’s met ‘reflectien over de vriendschap’. Dit suggereert dat Mme Van der Goes ook zelf filosofeerde over het thema vriendschap. Het lijkt te gaan om voordrachtteksten, wellicht voor salonbijeenkomsten van Schimmelmann, aangezien de vellen in een mapje zitten met haar naam erop. De kern volgt het adagium van Aristoteles: ware vriendschap is wederkerig.⁵⁸

Slechts enkele brieven zijn van Mme Van der Goes zelf. Deze zijn merendeels verbonden met haar tijd in Denemarken. Twee ervan zijn in 1791 en 1792 verzonden vanuit Kopenhagen, in het Nederlands gesteld en gericht aan haar broer Paulus. Vier zijn verzonden vanuit Den Haag tussen 1801-1802 en gericht aan hulpgezant te Denemarken Anthony van Dedem van de Gelder.⁵⁹ Mme Van der Goes moet ontelbaar veel brieven hebben geschreven. Een deel ervan kwam nooit aan, waar de Deense briefschrijfsters zich continu over beklaagden. Bernstorff hield controle op de in- en uitkomende post met een systeem van nummering.⁶⁰ Haar eigen post en die van haar vriendinnen konden mee met het postvervoer van de regering. Soms gaven de vrouwen hun enveloppen mee aan de griffier Hendrik Fagel, die verantwoordelijk was voor de post van gezanten gericht aan de Staten-Generaal.⁶¹ Brieven die met koeriersdiensten werden verstuurd, gingen nogal eens verloren omdat er weer een pakketboot was gekaapt.⁶² De Deense afzenders gaven in hun brieven ook geregeld blijk van vrees voor opzettelijke onderschepping en misbruik van de uitgewisselde informatie.⁶³

Meer originelen van Mme Van der Goes zelf (waaraan de andere brievenschrijfsters veelvuldig refereren) liggen mogelijk – net als aanzienlijke hoeveelheden brieven van Bernstorff, Schimmelmann en Krüdener – nog verspreid in diverse Europese (privé-)archieven. Het Spaanse gezantschapsarchief is sinds 1810 zoek.⁶⁴ Ook het archief van de legatie in Hamburg ging verloren.⁶⁵ Misschien zijn Mme Van der Goes’ brieven, net als die van sommige andere Nederlandse echtgenotes van politici en diplomaten uit deze periode, opzettelijk vernietigd, mogelijk mede uit de gewoonte om de sporen van het diplomatieke proces, zoals de onderliggende documentatie van lopende en afgesloten zaken, achteraf uit te wissen.⁶⁶

De vindbaarheid van deze brieven wordt ook bemoeilijkt door bepaalde archivalische ordeningspraktijken. In Nederland is dat vooral de geldende archiefindeling tussen publiek en privé. De dossiers die in een gezantenarchief gerelateerd zijn aan met de taakuitvoering samenhangende particuliere zaken (‘rapsodia’) en persoonlijke aangelegenheden zijn soms door de archiefvormers zelf uit het ambtelijk archief verwijderd. Dit past bij het beeld van de bureaucratisering van de diplomatieke dienst in de Bataafse periode, maar de meeste herordeningen dateren van later. Negentiende-eeuwse archivarissen lieten alles dat in hun ogen van weinig waarde was verdwijnen of vernietigen.⁶⁷

De huidige ordening van de gezantenarchieven komt dus lang niet altijd met de oorspronkelijke overeen en reflecteert mogelijk contemporaine opvattingen over de diplomatieke gender-rolverdelingen, die niet per se stroken met de hechte echtelijke samenwerkingspraktijk van de late achttiende eeuw. Tekenend hiervoor is dat Mme Van der Goes’ post in Nederland is opgeborgen onder ‘stukken van familieleden’ in het archief van Mme Van der Goes’ neef, Dominique Jacques de Eerens, en dus niet in het Haagse archief van de Nederlandse Legatie in Kopenhagen of het archief van Van der Goes. De archivalische ordeningspraktijken verschillen ook per land. In het Parijse archief zijn de ‘Lettres adressées à Mme van der Goes’ te vinden in de ambtelijke Collectie Dujardin, terwijl de afzenders worden omschreven als ‘personnes du monde officiel et diplomatique’.⁶⁸

Hoewel in het historisch onderzoek naar de laat achttiende- en vroeg negentiende-eeuwse diplomatie de in Nederland vigerende archiefindeling tussen publiek en privé zelden of niet wordt geproblematiseerd, heeft deze wel degelijk een vervormend effect op de analyse van het functioneren van de diplomatie.⁶⁹ Illustratief hiervoor is de al genoemde biografie van Waldeck over Maarten van der Goes uit 2017. Diplomatie is daarin vooral een zaak van geformaliseerde relaties tussen vertegenwoordigers van staten. De sociale en culturele inbedding ervan – het voor de buitenwereld verborgen gedruis en gegons achter het sleutelgat waardoor gegluurd kan worden dankzij een brievencollectie als die van Mme Van der Goes – wordt daarin slechts zijdelings behandeld. Het corpus van dit artikel lijkt door Waldeck niet te zijn gebruikt, met uitzondering van de brieven van de Deense hulpgezant Anthony van Dedem van de Gelder en enkele stukken uit het archief van Mme Van der Goes’ neef.⁷⁰

Waldeck geeft aan dat hij de aandachtsverlegging van New Diplomatic History van de haute politique van gezantschappen naar de sociale, emotionele en dagelijkse kanten ervan onderschrijft en dat hij veel waarde hecht aan ‘persoonlijke beleving’.⁷¹ Echter, hij meent dat er voor het achterhalen van de ‘diepere roerselen’ en het huwelijksleven van de gebiografeerde onvoldoende materiaal zoals particuliere correspondenties en dagboeken voorhanden is.⁷² Hij denkt hierbij vooral aan een ‘correspondentie tussen beide echtelieden’, en gaat hier uit van het nut van dit soort bronnen voor het achterhalen van Van der Goes’ eigen emotionele huishouding en familieleven. Tegelijkertijd acht hij de intellectuele en sociale betrokkenheid van de echtgenote voor het werk van de diplomaat van ‘essentieel belang’.⁷³ Soms stuit hij op sporen daarvan in depêches.⁷⁴ Deze ambtelijke brieven, onderverdeeld naar gewone, secrete en particuliere, schreven de gezanten zelf, tenzij de echtgenote – zoals Mme Van der Goes een aantal keren – als zaakgelastigde ad interim met de waarneming der zaken was belast.⁷⁵

Dit artikel pleit voor een onderkenning van de meerwaarde van als ‘persoonlijk’ gelabeld materiaal voor een vollediger beeld van het functioneren van de diplomatie als geheel, rekening houdend met steeds veranderende opvattingen over de al dan niet seksegerelateerde taakverdeling van diplomatieke personen. Van der Goes had als gezant een hiërarchisch lagere functie dan een ambassadeur. Deze titulatuur werkte niet door in de aanspreektitel van zijn wederhelft. De aanhef van brieven aan Mme Van der Goes luidde in het Frans ‘ma chère ambassadrice’ en in het Spaans ‘la señora embajadora de Holanda’.⁷⁶ Ook dit geeft aan dat de briefschrijfsters niet zomaar vriendinnen waren maar elkaar benaderden als leden van de diplomatieke gemeenschap. De ‘particuliere’ inkomende brieven maken zowel een nadere biografische als een politieke inkleuring dan ook goed mogelijk. De schrijfsters pikken steeds weer de draad op van hun conversaties in eerdere brieven of in real life, en herhalen vaak elkaars vragen en antwoorden, waardoor ook Mme Van der Goes zelf – en trouwens ook haar man – in beeld komen. Voor een gezant was de constante informatieuitwisseling van zijn vrouw met andere gezantenechtgenotes van grote betekenis voor de uitoefening van zijn professie, want hij moest in elke standplaats telkens opnieuw een eigen netwerk van (geheime) informanten opbouwen, met beperkte middelen.⁷⁷

De continue schriftelijke dialoog tussen de echtgenotes van gezanten draagt op het eerste gezicht een privékarakter doordat deze gelardeerd is met emotioneel nieuws over intieme familieperikelen en zij diplomatieke zaken op een vaak zeer persoonlijke manier bespraken. Twijfel aan de bruikbaarheid van als persoonlijk geïndexeerde brieven voor het extraheren van politiek feitelijke informatie is wellicht de belangrijkste reden waarom dit type materiaal zo lang als irrelevant terzijde is geschoven. Het is onmiskenbaar fragmentarisch doordat veel brieven ontbreken en heeft een beperkte actualiteitswaarde doordat de brieven er gemiddeld twee tot acht weken over deden om aan te komen, maar dat gold voor ál het briefverkeer. Problematischer voor de interpretatie van informele diplomatieke brieven is dat de schrijfsters zich vaak verlieten op vage toespelingen. Er vallen talrijke namen van diplomatieke personen uit het eigen netwerk wat ook een belangrijke bijvangst is, alleen zijn ze vaak vervangen door initialen of puntjes. Wellicht was dit conform de epistolaire conventie van confidentialiteit, maar het was ook duidelijk een voorzorgsmaatregel tegen schending van het briefgeheim en een indicatie van een mogelijk politieke lading.⁷⁸ Zo vroeg Bernstorff zich meer dan eens retorisch af: ‘Is het verstandig om alles te zeggen wat u denkt, en in ieder geval genoeg om de rest te kunnen raden?’⁷⁹

Concrete diplomatieke feiten laten zich door dit alles niet direct uit dit materiaal destilleren. Tegelijkertijd zijn de geanalyseerde brieven zó ingebed in de context van de diplomatieke betrekkingen, dat het onjuist zou zijn ze niet ook vanuit dat oogpunt te bezien.

In de jaren van Mme Van der Goes’ tijd in Kopenhagen (1787-1793) en de jaren waaruit de meeste Deense correspondenties met haar dateren (1793-1796), verkeerde de Deense politiek in een roerige periode. Toen Van der Goes in 1785 als gezant arriveerde, kwamen de Deense staatslieden en monarchie bij van een staatsgreep. De verwante Bernstorffs en Schimmelmanns hadden samen met de familie Reventlow en Frederik vi in 1784 de macht overgenomen van Ove Høegh-Guldberg, die sinds 1772 samen met koningin Juliana Maria het land had geregeerd.⁸⁰

Van der Goes’ diplomatieke missie was de Denen aan hun neutrale koers te houden.⁸¹ Denemarken en de Republiek deelden hetzelfde statelijke belang: een vrije doorvaart voor de graan- en houthandel in de Oostzee. Daarvoor moest Denemarken neutraal blijven, en dat betekende een permanente balanceeract tegenover Rusland. Tijdens de Russisch-Zweedse oorlog (1788-1790) schaarde Denemarken zich voor het eerst openlijk aan Russische zijde, wat Bernstorffs diplomatieke relaties met Groot-Brittannië, Pruisen en Frankrijk onder zware druk zette. Bernstorff en Van der Goes bleven elkaar, naar Waldeck stelt, niettemin onverminderd vertrouwen, vooral persoonlijk.⁸²

De jaren waaruit de meeste Deense correspondenties met Mme Van der Goes dateren, zo tussen 1793 en 1796, stonden in het teken van de Franse revolutionaire oorlogen. Denemarken voerde opnieuw een neutrale koers om handel te kunnen drijven met zowel Engeland als Frankrijk. Deze politiek van afzijdigheid werkte in verschillende richtingen ook sociaal door achter de façade van de officiële diplomatie, zo blijkt uit de brieven.

De brieven gerelateerd aan Mme Van der Goes’ Kopenhaagse periode bieden zicht op een sociaal dynamische wereld die naadloos aansluit bij Dyrmanns reconstructie van de Deense politieke sociabiliteit. Sinds de staatsgreep van 1784 bouwde het nieuwe regime zijn machtsbasis op. De ministersvrouwen Bernstorff en Schimmelmann waren in de nieuwe politieke constellatie perfect gepositioneerd om als sociale schakels te fungeren tussen de verschillende werelden van de nieuwe regeringskringen in Kopenhagen. Bernstorff verbond vooral de high society van het kosmopolitische hofleven en de vrouwelijke leden van het corps diplomatique; salonnière Schimmelmann organiseerde het salonleven rond de formele diplomatie, zo valt mede uit de brieven op te maken.⁸³ Pyrmont, hét Duitse trefpunt van Europese monarchen, staatslieden en diplomaten en een van de netwerkterreinen van Schimmelmann, passeert daarin meermaals als reisdoel van de Deense prinsessen.⁸⁴ Het materiaal reflecteert de verwevenheid van de verschillende kringen, via bals, concerten, diners en soupers die, getuige een bewaard receptenboek, ook door Mme Van der Goes zelf werden gegeven.⁸⁵

Residerend in Christiansborg en behorend tot de inner circle van Bernstorff was Mme Van der Goes vijf jaar lang onderdeel van het machtige Kopenhaagse web van connecties tussen leden van de monarchie, de politiek en diplomatie. Het doel van alle vormen van politieke sociabiliteit was het bestendigen van de diplomatieke banden tussen de diverse landen en het versterken van het wederzijdse vertrouwen – voor Van der Goes hét instrument van het diplomatieke verkeer.⁸⁶ Over de voedingsbron daarvan, vriendschap, informeren de brieven geschreven door de vrouwen van gezanten. De politiek-instrumentele waarde daarvan kan worden geanalyseerd aan de hand van de drie al aangekondigde en deels aan elkaar gelinkte thema’s: gunstverlening, netwerken en lobby.

Een pregnant voorbeeld van gunstverlening is Mme Van der Goes’ adelsverlening door het Deense hof. Aan haar broer schreef zij ‘als een zuster’ samen te leven met ‘de drie koninglijke prinsessen’. De blijken van vriendschap van deze vrouwen omschreef Mme Van der Goes als ‘oprecht’. Zij betekenden veel voor haar:

Deze vriendschapsbetuiging gold in het bijzonder voor Mme Van der Goes’ band met Marie Sophie Frederikke van Denemarken, de latere koningin van Denemarken, in de brieven steevast aangeduid als ‘la princesse royale’. De andere twee prinsessen waren leden van vorstelijke facties die elkaar decennialang hadden bestreden.⁸⁸

In de al aangehaalde brief aan haar broer uit 1791 spreekt Mme Van der Goes eufemistisch van ‘hunne [de prinsessen] weldaden omtrent my’.⁸⁹ Daaronder was een opmerkelijke gunst. De Deense kroon verleende haar de titel van barones.⁹⁰ Volgens het dagboek van haar neef werd zijn rooms-katholieke tante barones gemaakt in verband met haar geblokkeerde huwelijk met Van der Goes, die protestant was.⁹¹ Mme Van der Goes spreekt in de brief aan haar broer van haar niet geautoriseerde huwelijk volgens ‘de Hollandsche wet (…)’.⁹² Mogelijk was de titel een voorwaarde voor het kunnen aanvragen van de pauselijke dispensatie die nodig was om als partners van verschillend geloof te mogen trouwen. Prins Carel van Hessen-Kassel, gouverneur van de Deense hertogdommen Sleeswijk en Holstein, de vader van de al genoemde Marie Sophie Frederikke van Denemarken, speelde kennelijk een rol bij het mogelijk maken van het huwelijk. Hij was volgens Mme Van der Goes bereid om ‘als vader over [haar] in ‘t huwelijk [te] staan’.⁹³

De uiteindelijke juridische status van het huwelijk, de motieven van de Denen en de kennelijke bemiddelaarsrol van Prins Carel van Hessen-Kassel, zijn vooralsnog onopgehelderd gebleven.⁹⁴ Desondanks is de instrumentele waarde van Mme Van der Goes’ vriendschap met de Deense hovelingen evident. Een adelsverlening viel toe aan degenen die een bijzondere dienst aan de Deense kroon verleenden. Waldeck, die de kwestie in een noot afhandelt, acht het ‘niet echt denkbaar’ dat de gunst Mme Van der Goes zelf betrof en vermoedt dat het een ‘courtoisie’ was jegens Van der Goes.⁹⁵ Als dit juist is, dan zullen politieke bijbedoelingen hieraan vanuit het geldende principe quid pro quo niet vreemd zijn geweest.⁹⁶ De verplichtende wederkerigheid van haar vriendschap met de prinsessen was voor Mme Van der Goes zelf zonneklaar. Met al hun ‘weldaaden’ en ‘opregte’ persoonlijke bewijzen van vriendschap voelde zij zich voor altijd aan de Deense regering en het hof verplicht:

Naast gunstverlening is de sociabiliteit waarop de brieven zicht bieden rijk aan voorbeelden van de verschillende werkingen van vriendschap als netwerkinstrument ter versteviging van diplomatieke banden. Bernstorff en Schimmelmann bekeken tijdens sociale ontvangsten meteen welke gasten hun politiek vertrouwen het meest verdienden.⁹⁸ Zij prioriteerden diplomatieke vriendschappen al naar gelang ze in dienst stonden van de belangen van hun eigen land. Van der Goes’ loyaliteit aan de Denen was naar Schimmelmanns idee boven alle argwaan verheven: ‘[Il] est un bon Danois’ noteerde zij in haar memoires van juli 1789.⁹⁹ Mme Van der Goes en haar man nodigde zij meermaals uit voor de culturele evenementen die zij organiseerde voor het corps diplomatique en buitenlandse staatslieden. Zo trad Van der Goes tijdens hofconcerten als zanger van Duitse volksliedjes op en at hij bij Schimmelmann thuis in Bredgade.¹⁰⁰ Mme Van der Goes beklom samen met haar man en enkele van zijn collega’s het podium als actrice in een toneelstuk in de Kopenhaagse schouwburg.¹⁰¹

Na Mme Van der Goes’ vertrek uit de Deense hoofdstad reageerde Bernstorff op Mme Van der Goes’ vraag of ze de ‘diplomatieke dames’ nog veel zag, en of ze van ze hield. Ze antwoordde: ‘Net als van mijn naasten ja, en zelfs een beetje meer, maar van vriendschap is geen sprake’.¹⁰² In al haar brieven hield Bernstorff Mme Van der Goes nauwgezet op de hoogte van welke diplomatieke echtparen wel en niet meer in de gratie waren, of naar welke standplaatsen ze waren vertrokken. Menigmaal gaf zij karakterschetsen ten beste van de leden van het corps diplomatique. De diplomaten van de Britse en Oostenrijkse bondgenoten, Lord Robert Stephen Fitzgerald en Graf Wilhelm von Ludolph, lagen goed bij haar man, schreef ze.¹⁰³ Zijzelf dacht met weemoed terug aan de vele ‘charmante avonden’ bij Mme Van der Goes en bleef hun vriendschap nadrukkelijk presenteren als een unieke kwaliteit van hun persoonlijke relatie.

Wat opvalt is dat de scribentes, vooral Bernstorff, Mme Van der Goes steeds vrij omstandig uitleg geven over de precieze aard van hun vriendschap met diverse diplomatieke personen (Figuur 6 en Figuur 7). Bernstorff en Schimmelmann handhaafden naar buiten toe het beeld van de Deense neutrale status, en etaleerden deze houding in hun brieven aan Mme Van der Goes, en met haar aan de Republiek. Zo hielden zij, in lijn met Horowitz’ these, de communicatielijnen met alle gezanten open. De relatie met Rusland, in combinatie met de tegenover de Republiek gepretendeerde neutraliteitspolitiek, was en bleef een kwestie van evenwichtskunst.

Het al gememoreerde etentje van Van der Goes bij Schimmelmann thuis vond plaats aan de vooravond van de zogenaamde Theateroorlog, waarbij Denemarken openlijk meevocht met Rusland tegen Zweden. Schimmelmann nodigde ook Julie Krüdener, de echtgenote van de Russische ambassadeur, en de Zweedse ambassadeur uit. De Zweed kreeg tijdens het tafelgesprek de vraag voorgelegd of Zweden Denemarken de oorlog zou verklaren.¹⁰⁴ Niet lang daarna, op 2 juli 1788, brak de Russisch-Zweedse oorlog uit, waarbij Denemarken vocht aan Russische zijde. Dit stond haaks op de kern van Van der Goes’ diplomatieke missie van neutraliteit, maar hij hield tegenover Den Haag vol dat zijn Deense vrienden een afname wensten van de Russische invloed.¹⁰⁵

Mme Van der Goes liet intussen merken dat zij en haar man de Denen onverminderd politiek vertrouwden. Een klein half jaar later, in januari 1789, toen de oorlog in volle gang was, schreef zij aan Charlotte Schimmelmann. De brief zelf is verloren gegaan, maar uit het antwoord van de adressante valt op te maken dat Mme Van der Goes had geïnformeerd naar Schimmelmanns echtgenoot en hem had geprezen voor zijn niet-aflatende inzet voor het ‘welzijn van de mensheid’ en zijn ‘geduld’, een mogelijke toespeling op de toch nog wat ingehouden oorlogshandelingen van de Denen. Schimmelmann beaamde dat haar ‘nobele’ man daarvoor alles opofferde, ook zijn eigen rust.¹⁰⁶ Schimmelmann bedankte de ‘beminnelijke Madame la Baronne’ voor haar brief vol ‘vriendelijkheid en vriendschap’. Zij verzekerde dat ook haar echtgenoot zeer aan zijn Nederlandse ‘aimable amie’ was ‘toegewijd’ en benadrukte dat ook zijzelf te allen tijde klaarstond om haar van nut te zijn.¹⁰⁷ Zij versterkte het gevoel van saamhorigheid met Mme Van der Goes nog eens extra door te hinten op een op handen zijnde vrede, en de aard van haar relatie met Krüdener te bagatelliseren door haar als gesprekspartner te discrediteren: ‘U weet dat de politiek haar weinig interesseert’.¹⁰⁸

Haar Russische contacten brachten Schimmelmann op den duur in een lastig parket. In haar memoires noteerde zij hoezeer het diplomatieke korps na 1795 was geslonken: ‘alleen Krüdener [de ambassadeur zelf] blijft voor ons over’, maar ik heb een gelofte afgelegd om mij niet langer te associëren met een minister van Rusland’.¹⁰⁹ Bernstorff schreef Mme Van der Goes in dezelfde trant het ronduit ‘triest’ te vinden dat ze uitgerekend met ‘de kleine baron Krüdener’ opgescheept bleven zitten. Mme Van der Goes zelf bleef schrijven met Julie Krüdener. Die schreef Mme Van der Goes na haar vertrek naar Madrid: ‘Houd jullie vriendschap met mij in stand en geloof dat jullie onder de vrienden die jullie in Kopenhagen hebben achtergelaten, veel oudere vrienden hebben die oprechter aan jullie gehecht zijn dan ik’.¹¹⁰

Bernstorff was een unverfroren politiek lobbyiste, maar ze verhulde dat met groot raffinement. Ogenschijnlijk bleef zij in haar brieven aan Mme Van der Goes ver weg van instrumentaliteit en binnen apolitieke grenzen. Na Mme Van der Goes’ vertrek uit Kopenhagen in 1793 valt het woord vriendschap op vrijwel ieder briefkantje. Haar Goetheaanse vriendschapstaal is zinnelijk, vol van zachte strelingen en verlangens naar fysieke nabijheid. De ‘wrede scheiding en afstand doorboren mijn hart’.¹¹¹ Haar ‘tranen vloeiden heviger dan ooit tevoren’, en zouden nooit stoppen met stromen.¹¹² Zoekgeraakte brieven voedden haar vrees dat Mme Van der Goes het contact niet meer op prijs stelde.¹¹³ De ontvangst van iedere dierbare brief van Mme Van der Goes bezorgde haar steevast grote vreugde.

Ondanks deze uitingen van romantische vriendschap zijn juist Bernstorffs brieven het meest politiek in engere zin. Bernstorff, zo spotte de Duitse dichter Friedrich Gottlieb Klopstock eens, was zo druk met het afhandelen van haar post, als was zij zelf ‘Minister van Staat’.¹¹⁴ Hoewel Bernstorff met heel veel diplomatenvrouwen correspondeerde, verklaarde de premiersvrouw Mme Van der Goes tot het enige lid van het corps diplomatique in Kopenhagen dat zij kon vertrouwen. Haar zoetgevooisde woorden bekrachtigden een exclusief pact tussen politiek en sociaal gelijken, met verondersteld gedeelde waarden van open communicatie, vertrouwelijkheid en loyaliteit: ‘ik heb geen vriend met wie ik zo openlijk kan praten, die me hoort, die alles met me deelt’ schreef zij Mme Van der Goes in mei 1795.¹¹⁵ En eerder: ‘Niemand hier kan u ooit in mijn hart vervangen’.¹¹⁶

Betekenisvol hier is ook dat Bernstorff steeds de gevoelens van haar man bij haar relatie met Mme Van der Goes betrok: ‘we zijn allebei heel teder aan u gehecht’.¹¹⁷ Ook richtte zij zich mede namens haar man tot Van der Goes: ‘zeg duizend zeer tedere en vriendelijke dingen namens mijn goede echtgenoot en mijzelf tegen uw waardige en uitstekende echtgenoot, wat houden we van hem (…)’. Dit lijken inderdaad standaard aan de huwelijkspartner gerichte afscheidsgroeten die in deze periode gangbaar waren. Maar Bernstorff breidde deze formule uit, totdat het eigenlijke punt is gemaakt: ‘wat missen we hem [Van der Goes]!’¹¹⁸

Kortom, Bernstorffs brieven vormen één langgerekte lobby om Van der Goes terug te halen naar Kopenhagen. Het diplomatieke belang was de juiste personen op de juiste posities te krijgen, gunstig voor haar man en zijn politieke slagkracht, naar mag worden aangenomen vooral om meer gewicht in de schaal te leggen tegenover Rusland. Krüdener had Kopenhagen verlaten en met zijn vervanger, Otto Magnus von Stackelberg, had haar echtgenoot het moeilijk, schreef Augusta: Catharina de Grote had gedaan ‘alsof het een teken van gunst’ was ‘om hem naar ons te sturen, omdat hij een eerlijke en dappere man zou zijn. Gelooft u dat de hoge Dame [Catharina de Grote] de verdienste van eerlijkheid kan waarderen?’¹¹⁹ Haar echtgenoot, zo schreef ze, liet zich gelukkig ‘niet bevelen, was standvastig, rechtvaardig en eerlijk’.¹²⁰

De Deense premier ervoer na Maartens vertrek naar Hamburg in april 1793 een leegte. Een geschikte vervanger diende zich niet meteen aan. Vanaf juni 1793 was Frederik de Coninck als tijdelijk zaakgelastigde aangetreden.¹²¹ Voor Maarten kwam toen Madrid in beeld.¹²² De benoeming van de buitengewoon gezant in Kopenhagen volgde in december van dat jaar. Over de man die deze positie kreeg – Jacob Fagel – schreef Augusta een half jaar later: ‘hij is lief en ziet er goed uit’ en ‘we houden heel veel van hem’.¹²³ Hij was nog jong en een ‘brave jongen’ maar dat was niet de stevigheid die de Denen zochten voor hun positiebepaling in het internationale krachtenveld. Bernstorff beweerde in een brief aan Mme Van der Goes dat Ignacio de Muzquiz, de voormalige Spaanse ambassadeur in Denemarken, haar had verzekerd dat Maarten van der Goes serieus overwoog ‘met [Jacob] Fagel te onderhandelen’ over zijn eigen terugkeer naar Kopenhagen.¹²⁴ En dat was precies wat Bernstorff zelf en vooral haar man ook zo graag wilden:

Jacob Fagel bleef echter aan tot maart 1795. De komst van een tijdelijk zaakgelastigde bood naar de inschatting van de Deense lobbyiste opnieuw een ideaal interventiemoment.¹²⁶ Snel schreef Augusta aan Mme Van der Goes: ‘Als uw man zijn vroegere plek hier niet kan hernemen, zoals mijn man en ik zo vurig wensen, dan zou het een echte troost voor ons zijn om v: b: fr: te hebben’.¹²⁷ Op wie zij hier precies doelde blijft onduidelijk. Intussen bewerkte ze ook prins Carel van Hessen-Kassel: ‘De Koninklijke Prins spreekt altijd over uw echtgenoot, zoals ik dat graag hoor, en zoals ik wil dat er wordt gesproken over die waardige en voortreffelijke v: d: Goes – in één woord’, meldde zij Mme Van der Goes tevreden.¹²⁸

De lobby mislukte: ‘de ministers [van diverse landen]’ gedroegen zich ‘[…] een beetje onwaardig’.¹²⁹ Haar man voelde ‘vurige wanhoop en pijn om uw man terug te krijgen naar zijn oude post hier – maar men verzekert dat hij niet zal worden teruggeroepen uit Spanje’. Bernstorffs teleurstelling over de uiteindelijk in oktober 1795 benoemde opvolger, Dirk Wolter Van Lynden, was groot: ‘Voila le baron de Linde arrivé’ meldde ze. Met de toevoeging: ‘Hij schijnt goed en eerlijk te zijn – maar wat kan mij dat schelen – het is van der Goes die had moeten komen’.¹³⁰

Dit artikel verkende de epistolaire nalatenschap van de Nederlandse diplomatenvrouw Geertruida Francisca van der Goes-de Eerens. De bronbevindingen zijn onderverdeeld in drie thema’s: gunstverlening, netwerken en lobby en allemaal gerelateerd aan Mme Van der Goes’ Deense jaren. Getoetst vanuit het concept emotional diplomacy, toegespitst op vriendschap, laten deze brieven uiteenlopende voorbeelden zien op de as van sentimentele vriendschap en instrumentaliteit. Het belangrijkste punt van dit artikel is dat de vele vriendschapsbetuigingen in brieven van de echtgenotes van diplomaten niet uitsluitend gelezen kunnen worden als transparante reflecties van gevoelens. De interpretatie ervan laat op zijn minst ruimte voor tijd- en contextgebonden betekenissen, ambivalenties en politieke duiding, zeker ten aanzien van de naar de Republiek gepretendeerde neutraliteitspolitiek tussen Denemarken en Rusland.

De brieven van de netwerkende echtgenotes laten zien dat vriendschap in de vorm van koninklijke gunstverlening het door Waldeck gesignaleerde vertrouwen tussen Van der Goes en Bernstorff voedde en schraagde. Uit de adelsverlening aan Mme Van der Goes spreekt een geraffineerd Deens vriendschapsspel om bepaalde partijen in positie te brengen en te houden. Claims van exclusieve vrouwenvriendschap lijken parallel te lopen aan verdragen met geprioriteerde landen waarmee Denemarken wederkerige politieke en handelsrelaties probeerde te onderhouden. Tegelijkertijd is ook Horowitz’ observatie hier van toepassing. Het onpolitiek verklaren van hun vriendschappen stelde vrouwen in staat om via hun correspondenties en hun sociale netwerk bij te dragen aan het laten doorgaan van de diplomatieke communicatie, juist in tijden van conflict en oorlog.

Vriendschap lijkt vooral vanuit de Deense kant als lobby-instrument ter versteviging van de diplomatieke band met de Republiek tegenover Rusland te zijn ingezet, maar deze interpretatie kan ook liggen aan het eenzijdige karakter van de inkomende post. Hoewel de vriendschapsuitingen sentimenteel getoonzet waren, gaat het in feite om instrumentele vormen van vriendschap, gerelateerd aan personeelsbemiddeling.

Historisch onderzoek naar de epistolaire betrokkenheid van vrouwen bij de diplomatie zet aan tot vragen over de door de geschiedenis heen veranderende verhouding tussen formele en informele diplomatie en ook over de rol van genderopvattingen en gevoelsvocabulaires daarbij. De nog relatief weinig bestudeerde brieven van diplomatenvrouwen uit de late achttiende- en vroege negentiende eeuw vormen een mer à boire van gegevens over diplomatieke vriendschappen tussen echtgenotes die steeds van standplaats verwisselden en zo de Europese machtscentra met elkaar verbonden. Deze correspondentienetwerken verdienen meer onderzoek. Het zou bijvoorbeeld interessant zijn de netwerken met elkaar te verbinden en zo corpora van vele duizenden brieven te formeren. Een visualisatie van data van locaties, personen en hun connecties op basis van al het in Europese archieven opgeslagen correspondentiemateriaal van echtgenotes uit de politieke en diplomatieke sfeer, zou een web van knooppunten laten zien van briefverkeer dat vele geografische gebieden en landen omspant die het politieke gezicht vormden van het Europa rond 1800, en zelfs tot lang na 1815. Deze uitkomsten impliceren een nuancering, zo niet weerspreking, van de scheidingsthese, die de revolutionaire decennia rond 1800 aanwijst als het begin van de politieke dominantie van mannen en de uitsluiting van vrouwen.¹³¹ Een koppeling van alle tot dusver verzamelde empirische data kan van grote betekenis zijn voor het veel bredere vraagstuk van de onderlinge verbondenheid van laat achttiende- en vroeg negentiende-eeuwse netwerken van Europese diplomaten-, ministersvrouwen, vorstinnen en prinsessen, en de politieke implicaties daarvan.¹³²