Van Liempt begon in 1968 op negentienjarige leeftijd aan een loopbaan als schrijvend journalist. In 1982 stapte hij over naar de televisie, waar hij zich gaandeweg op historische thema’s ging richten. Hij maakte bijvoorbeeld met Loe de Jong een nieuwe versie van de televisieserie De bezetting (1988) en bedacht met regisseur Gerda Jansen Hendriks de formule voor het tv-programma Andere Tijden, waarin wekelijks een historisch onderwerp wordt belicht. Naast zijn werk bij de televisie schreef Van Liempt goed toegankelijke boeken over onderwerpen uit de Nederlandse geschiedenis van de twintigste eeuw. Hij was ook de bedenker van de negendelige televisiedocumentaire De Oorlog (2009), die tot stand kwam met medewerking van hoogleraar Hans Blom en een vijfkoppig onderzoeksteam.

Op 10 januari 2011 ontving hij uit handen van hoogleraar Journalistiek en Cultuur Frank van Vree een eredoctoraat van de Universiteit van Amsterdam, onder andere voor zijn bijdragen aan de geschiedschrijving van de Tweede Wereldoorlog. Van Vree wees ook op de rol die Van Liempt had gespeeld in het overbruggen van de kloof tussen universiteit en journalistiek en hij roemde de kritisch-wetenschappelijke houding die de kersverse eredoctor bij dat alles altijd had aangenomen.⁶

Niet iedereen keek even zonnig naar de werkwijze van Van Liempt. Zowel in de wereld van de media als in die van de geschiedschrijving meldden zich auteurs die hun eigen werk tegenkwamen in lezingen, boeken en documentaires van Van Liempt, zonder bronvermelding.⁷ ‘Ad van Liempt pronkt met andermans veren’, zo schreef een van de gedupeerden in een opiniestuk.⁸ Van Liempts imago liep verdere averij op door zijn associatie met het boek Oorlogsouders van Isabel van Boetzelaer. Bij de verschijning ervan in 2017 hield hij een uiterst positieve lofrede, op het omslag schreef hij een aanbeveling (‘dit hoge niveau komt zelden voor’) en ook hielp hij actief bij de promotie van het boek.⁹ Later werd geoordeeld dat Oorlogsouders bestond uit een ‘potpourri van vervalsingen, verzinsels en plagiaten’.¹⁰ Als eindredacteur van het boek Jodenjacht (2011) had Van Liempt dit kunnen weten, want daarin wordt aangetoond dat vader Van Boetzelaer, anders dan zijn dochter suggereerde, een actieve ‘jodenjager’ was.¹¹ Van Liempt gaf toe dat hij een ernstige fout had gemaakt door het boek zo onkritisch te promoten. Hij beschouwde het als ‘een dieptepunt in [z]ijn carrière’.¹²

Een jaar eerder, in 2016, was Van Liempt begonnen aan een biografie van de commandant van doorgangskamp Westerbork, Albert Konrad Gemmeker. Hij deed dit in opdracht van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork. In 2017 benaderde het Biografie Instituut van de rug Van Liempt met de vraag of hij op deze biografie zou willen promoveren. De directeur van dit instituut, hoogleraar Hans Renders, zou zijn promotor zijn. Van Liempt ging daarop in. Op 9 mei 2019 vond de promotie plaats met emeritus-hoogleraar en voorzitter van de Raad van Toezicht van Herinneringscentrum Kamp Westerbork Doeko Bosscher als tweede promotor.

Van Liempt stond ten tijde van zijn promotie bekend als een initiatiefrijk en productief televisiemaker en auteur op het gebied van de Nederlandse geschiedenis en werd daarom gewaardeerd en door sommigen zelfs bewierookt. Zijn proefschrift werd met veel publiciteit omgeven en in de landelijke pers verschenen positieve besprekingen. Kritische reacties waren er ook, maar die verschenen niet in de pers en evenmin in vaktijdschriften, maar wel op persoonlijke websites.

Emeritus-hoogleraar culturele antropologie Lodewijk Brunt was zo’n criticus. Hij miste in het proefschrift een probleemstelling en een wetenschappelijke beschouwing waaruit onder andere duidelijk zou worden welke vragen Van Liempt tot uitgangspunt van zijn onderzoek nam en welke stappen hij zette om die vragen te beantwoorden.¹³ Pas in het slothoofdstuk komt Van Liempt met ‘de centrale vraag’ op de proppen: wist Gemmeker van het lot van de joden die hij vanuit Westerbork op transport zette?¹⁴ Gemmeker had dit altijd ontkend en het kon niet overtuigend bewezen worden – ook niet door Van Liempt. Van Liempt was met betrekking tot deze vraag dus niet verder gekomen dan bijvoorbeeld Loe de Jong in Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog (1969-1994).

Of was de centrale vraag eerder ‘wat voor man Gemmeker was’, zoals Van Liempt zich elders in het proefschrift afvraagt? Was hij misschien een psychopaat, charmant maar meedogenloos? Psychiater Carla Rus stelde in een kritisch commentaar dat het doen van betrouwbare uitspraken over iemands persoonlijkheid onmogelijk is als daarnaar geen psychologisch onderzoek is gedaan.¹⁵ Daar komt bij dat Van Liempt geen expertise had op dit terrein en evenmin die expertise bij anderen gezocht had. Het bleef dus bij oppervlakkige psychologische speculaties.

Behalve kritiek op het wetenschappelijke gehalte van het proefschrift werden ook beschuldigingen van plagiaat geuit. Afgaand op Van Liempt kon de lezer gemakkelijk veronderstellen dat Gemmekers levensloop en zijn rol in Westerbork onontgonnen terrein waren. Dat was niet zo: een belangrijk deel van het proefschrift werd inhoudelijk gedekt door de recente studies van Nanda van der Zee, Lotte Bergen, Eva Moraal en Frank van Riet.¹⁶ Pronkte Van Liempt ook hier met andermans veren? Historicus Rudolf Dekker liet in Plagiaat en nivellering. Nieuwe trends in de Nederlandse geschiedschrijving over de Tweede Wereldoorlog (2019) zien dat dit het geval was.¹⁷ En onderzoeksjournalist Droog vond zo veel overeenkomsten tussen Gemmeker en publicaties van anderen dat hij een formele plagiaatklacht in de rede vond liggen. De klacht ging vergezeld van een minutieuze onderbouwing.¹⁸

Wie een ander beschuldigt van plagiaat zet een zwaar middel in: je beschuldigt iemand van diefstal. Wanneer deze ‘letterdieverij’ formeel bewezen wordt kunnen zware sancties volgen, zoals ontslag.¹⁹ Maar wat moeten we verstaan onder plagiaat?²⁰ Vaak wordt gedacht: letterlijk overschrijven zonder aanhalingstekens en bronvermelding – het zogenaamde woord-voor-woordplagiaat. In het digitale tijdperk is dit type knip-en-plakplagiaat gemakkelijker geworden, maar dat geldt ook voor het opsporen ervan. Minder opvallend is het zonder bronvermelding parafraseren van tekstfragmenten van anderen en die voor eigen werk laten doorgaan. Met een digitaal tekstvergelijkingsprogramma kom je een dergelijk parafraseplagiaat niet op het spoor, daarvoor is inhoudelijke tekstvergelijking door ter zake kundige lezers nodig. Een derde variant is ideeënroof: pretenderen dat iets jouw eigen onderzoeksresultaat of vinding is terwijl je je wijsheden aan een andere, niet genoemde bron hebt ontleend. Het overtuigend ontmaskeren van ideeënroof is uiterst moeilijk en vergt een grondige kennis van zaken op het betreffende vakgebied.

De cwi’s die plagiaatbeschuldigingen moeten onderzoeken hebben die inhoudelijke kennis doorgaans niet en moeten zich uiteindelijk verlaten op deskundigen uit het betreffende vakgebied. De conclusie kan dan zijn dat de beklaagde onvoldoende heeft verwezen naar eerdere auteurs op hetzelfde gebied. Maar heeft deze beklaagde dat met opzet gedaan of was er sprake van slordigheid? Dat is voor een cwi moeilijk vast te stellen als niet hele lappen tekst letterlijk zijn overgenomen. In alle andere gevallen loopt een plagiaatbeschuldiging gemakkelijk vast in het drijfzand van ‘onopzettelijk’ begane slordigheden en omissies.

Ten aanzien van het proefschrift van Van Liempt adviseerde de cwi van de rug ‘de klacht van de heer Droog ongegrond te verklaren’.²¹ Bij lezing van het rapport valt op dat de cwi weliswaar op alle punten concludeert dat Van Liempt geen plagiaat heeft gepleegd, maar ook dat hij ‘op onderdelen’ slordig was geweest in zijn literatuurverwijzingen – vaak ook verwijtbaar slordig. Dat laatste komt naar voren in zinsneden als ‘Beklaagde had hier naar het oordeel van de commissie op de bladzijden 91 en 92 voor de door hem geannoteerde passages inderdaad zorgvuldiger kunnen en moeten verwijzen naar het boek van Van Riet’.²² Voor de volledigheid merk ik op dat op andere punten van de aanklacht de cwi oordeelt dat er geen sprake is van onzorgvuldigheid.

Van Liempt beperkte zich in zijn verwijzingen hoofdzakelijk tot primaire bronnen die al eerder door anderen waren gebruikt ten aanzien van Gemmekers rol in kamp Westerbork.²³ Het werk van die anderen noemt hij niet of onvoldoende, en daardoor ‘kan de schijn van plagiaat ontstaan’, aldus de cwi. Dat klemt des te meer omdat het in dit geval gaat om een ‘overzichtelijk en hanteerbaar aantal schrijvers’. Om de stand van het onderzoek rond een bepaald onderwerp goed weer te geven – en dat hoor je te doen in een proefschrift – moet een volledige en nauwkeurige bronvermelding gegeven worden, zo schreef de commissie.²⁴

Qua bronvermeldingen had Van Liempt zorgvuldiger kunnen handelen. Had hij ook zorgvuldiger moeten handelen? Voor de beoordeling van wetenschappelijke integriteit is dat van belang. Bij de beantwoording van deze vraag liet de cwi zich leiden door historisch deskundigen, te weten Hans Blom en Van Liempts promotores Renders en Bosscher. De geleerden brachten te berde dat binnen de wetenschappelijke discipline in kwestie – het biografisch onderzoek – ‘geen eenduidige opvattingen bestaan’ over wat goed bronnen vermelden inhoudt.²⁵ Biografen van de ‘oude stempel’ menen dat omwille van de leesbaarheid ‘in biografische studies [...] spaarzaam met bronvermeldingen [moet] worden omgegaan, specifiek waar bronnen rechtstreeks op oorspronkelijke bronnen zijn terug te voeren’. Daartegenover staat de opvatting van de ‘nieuwe stempel’ ‘dat auteurs zorg dienen te dragen voor een verfijnde en nauwgezette bronvermelding en dat hen daarbij weinig vrijheid toekomt’.²⁶ Het proefschrift van Van Liempt zou ‘van de oude stempel’ zijn en dat zijn beide promotores naar eigen zeggen ook.

Men kan zich afvragen waarom de cwi ervoor koos om in dezen te varen op het kompas van twee deskundigen, Renders en Bosscher, die nauw betrokken waren bij de totstandkoming van het proefschrift. Juist omdat gewoontes met betrekking tot bronvermelding een argument vormden om Van Liempt vrij te pleiten, zou het voor de objectiviteit van het oordeel van de cwi beter zijn geweest enkele niet-betrokken deskundigen op het gebied van biografisch onderzoek te raadplegen, temeer daar de cwi zelf kennelijk twijfels had. Volgens haar hoeft een correcte vermelding van bronnen de leesbaarheid niet in de weg te staan; terecht, want er zijn legio voorbeelden van studies die én goed leesbaar én goed geannoteerd zijn. Verder meent de cwi dat de opvatting (‘van de oude stempel’) die de promotores aanhangen ‘in geval van een proefschrift of andere wetenschappelijke publicatie vatbaar [is] voor betwisting’. Waarom ging zij hier dan toch in mee? Omdat er in het betreffende vakgebied ‘een palet aan meningen [over passende bronvermelding, ra]’ bestaat. De opvatting dat ‘spaarzaam met bronvermeldingen moet worden omgegaan’ is daarom ‘niet zodanig onredelijk [...] dat het volgen ervan de conclusie wettigt dat door beklaagde inbreuk is gemaakt op de wetenschappelijke integriteit’.²⁷

Dat laatste is maar de vraag. In De Nederlandse Gedragscode Wetenschapsbeoefening, die iedere promovendus moet onderschrijven, staat immers: ‘Door correcte bronvermelding wordt duidelijk gemaakt welke de intellectuele herkomst is van de geciteerde of geparafraseerde teksten’. En: ‘Gepresenteerde informatie is controleerbaar. Als onderzoeksresultaten openbaar worden gemaakt, blijkt duidelijk waar de gegevens en de conclusies op zijn gebaseerd, waaraan ze zijn ontleend en waar ze te controleren zijn’.²⁸

Ook Renders zelf hamerde regelmatig op het belang van zorgvuldig bronnengebruik, bijvoorbeeld in de ‘biografie-special’ van Vrij Nederland uit september 2018: ‘De ethiek van de biograaf is altijd verbonden met de omgang met zijn bronnen’ en ‘Een biograaf is een kunstenaar onder ede. Hij mag geen feiten verzinnen, moet zo goed mogelijk archiefonderzoek doen, en zoals elke schrijver, geen teksten overnemen van anderen’. Renders eindigt zijn artikel met een sneer naar een Amerikaanse biografe die royaal uit andere biografieën bleek te hebben geput en ‘vergeten zou zijn verwijzingen naar die andere biografieën te maken. Een slecht geheugen geeft een goed geweten’.²⁹ Kennelijk had Renders zijn eigen criteria even niet paraat bij de supervisie van zijn promovendus Van Liempt.

Het lowi, dat de uitspraak van de cwi in hoger beroep beoordeelde, bevestigde dat er sprake was van onvolledigheden en onzorgvuldigheden in Gemmeker en adviseerde dit te herstellen door bijvoorbeeld een lijst van errata aan de pdf-versie van het proefschrift toe te voegen.³⁰ Het lowi beperkte deze aanwijzing echter tot Van Liempts omgang met primaire bronnen. Wat betreft de verwijzing naar secundaire bronnen stelt het lowi dat wetenschappers niet in alle gevallen ‘zijn gehouden om de wetenschapshistorie weer te geven tenzij er een prioriteitsclaim wordt gelegd’ – dat wil zeggen als iemand beweert als eerste iets onderzocht of ontdekt te hebben.³¹ Volgens het lowi was hiervan geen sprake, maar wat dan te denken van het volgende? Volkskrant-journalist Ellen de Visser vroeg aan Van Liempt of het niet vreemd was dat er pas zo lang na de Tweede Wereldoorlog een boek lag over Gemmeker, waarop hij antwoordde: ‘Die vraag is meteen het antwoord: dit boek is er gekomen vanuit mijn verontwaardiging dat het er nog niet was. Daar is niemand schuldig aan, maar ik vond het moeilijk te verdragen’.³² Is dat geen prioriteitsclaim?

Verder zou volgens het lowi het verwijzen naar een eerdere publicatie alleen nodig zijn als het een ‘essentiële bron is, bijvoorbeeld omdat het een gezaghebbend boek betreft’.³³ Maar wat is precies gezaghebbend? Het lowi geeft geen uitleg of onderbouwing van wat het daaronder verstaat. Impliciet keurt deze instantie het dus goed dat Van Liempt weigert de goed gefundeerde studies van Van der Zee, Bergen, Moraal en Van Riet over Westerbork en Gemmeker serieus te nemen. En dat doet hij als hij in een e-mailcorrespondentie met Droog de Gemmeker-biografie van Bergen uit 2013 typeert als ‘een adequate samenvatting van wat er toen al bekend was over Gemmeker’ en eraan toevoegt: ‘ik heb het niet als een biografie in de gangbare definitie beschouwd’.³⁴

Volgens het lowi is het niet onzorgvuldig dat Van Liempt niet nadrukkelijker naar secundaire bronnen verwees. Het geeft daarvoor drie redenen, die alle drie voor discussie vatbaar zijn. Ten eerste zou er binnen het desbetreffende vakgebied geen consensus bestaan over de wijze van brongebruik. Toch hamert Renders, als een van de belangrijkste vertegenwoordigers van dit veld, in meerdere publicaties op het belang van nauwkeurige bronvermelding. Ten tweede zou Van Liempt geen prioriteitsclaim hebben gelegd, maar dat deed hij – en plein public – wel. Ten derde zouden de secundaire bronnen in kwestie niet zodanig gezaghebbend zijn dat Van Liempt er naar had moeten verwijzen. Er lagen echter vier serieuze, recente wetenschappelijke studies over het onderwerp van het proefschrift. De argumenten van het lowi zijn dus weinig steekhoudend. Wie het als student zou wagen zich achter dergelijke redeneringen te verschuilen bij een plagiaatklacht zou vermoedelijk niet ver komen.

Dubieuze onderzoeks- en publicatiepraktijken en regelrechte fraude hebben één ding gemeen: ze spelen zich af in een omgeving waar te weinig supervisie en intervisie is bij het verrichten van wetenschappelijk onderzoek.³⁵ Idealiter hebben de onderzoeksleider of supervisor en de onderzoeker regelmatig contact, in alle fasen van het onderzoeksproces. Dat schept een educatieve band en bovendien kan een begeleider in een vroeg stadium signaleren of er iets mis dreigt te gaan. Een gebrek aan supervisie kan allerlei oorzaken hebben: tijdsdruk, te grote afstand, te veel bewondering voor de onderzoeker of een combinatie hiervan. Adequate intervisie kan worden gesaboteerd door intimidatie of regelrechte misleiding.³⁶

Ontbrak het bij Van Liempt aan een kritische omgeving? Dat lijkt wel waarschijnlijk. De cwi schrijft immers: ‘[...] de verwijtbaarheid aan het adres van beklaagde wordt gemitigeerd door het gegeven dat zijn werk onderworpen is geweest aan de supervisie van zijn promotores en de beoordeling door een beoordelingscommissie [...]. Aan een promotietraject is coaching van de promovendus inherent. Eventuele gebreken in het eindproduct, het proefschrift, zijn daarom in beginsel niet voor de volle honderd procent uitsluitend op het conto van de promotus te schrijven’.³⁷ Als promotoren te weinig kritisch zijn, zou je mogen verwachten dat een onafhankelijke beoordelingscommissie de gebreken wél signaleert en op revisie aandringt. Dat is hier om onduidelijke redenen niet gebeurd.³⁸

Dat Van Liempt zo’n vooraanstaande, machtige positie in de wereld van de media had, verklaart mogelijk ook waarom er geen publieke discussie kwam over zijn proefschrift. Opiniestukken als die van Lodewijk Brunt werden nergens geplaatst.³⁹ Doorgaans zijn kranten en weekbladen er als de kippen bij om fraude en plagiaat aan de kaak te stellen, maar het lijkt erop alsof zij er in dit geval hun vingers niet aan wilden branden. Renders verklaarde in een interview: ‘[...] hij is een succesvol en machtig man’, waarbij hij expliciet verwees naar Van Liempts status in de mediawereld.⁴⁰ Dat een machtige positie in een maatschappelijk veld bescherming kan bieden tegen kritiek binnen de wetenschappelijke wereld en zelfs tegen fraudebeschuldigingen is ook de conclusie van de Amerikaanse historicus Jon Wiener in zijn boek Historians in Trouble: ‘Historians targeted by powerful outside groups can face intense media scrutiny and severe sanctions for transgressions, while historians connected to powerful outside groups can be shielded from the media spotlight as well as from the consequences of malfeasance [...]’.⁴¹

Er ontstond een sfeer van pro en contra Van Liempt⁴², waardoor Van Liempt en zijn medestanders de kritiek konden wegzetten als een ‘poging tot karaktermoord’, een op de persoon gerichte hetze. Hadden de cwi en het lowi hem immers niet vrijgepleit? Dat in beide rapporten óók geconcludeerd werd dat het proefschrift vol onzorgvuldigheden zat en dat de promotores hiervoor medeverantwoordelijk waren, kon gemakkelijk worden genegeerd. Renders deed dat bijvoorbeeld in een Engelstalig overzichtsartikel uit 2021, waarin hij schreef dat Van Liempt al voor zijn proefschrift een ‘renowned scholar of the Second World War’ was en dat zijn biografie ‘was received positively by the national press in Holland’.⁴³ Dat Van Liempt werd vrijgepleit van plagiaat vermeldt Renders ook, maar niet het oordeel van de beide commissies dat er verder wel het nodige mis was met dit proefschrift. Ook Van Liempt zelf verkiest dat laatste te maskeren. In een paginagroot kranteninterview van 15 januari 2022 stelt hij dat er op zijn bronvermeldingen niet ‘erg veel [...] aan te merken is’, en dat ‘het allemaal [is] goedgekeurd’ door twee promotores, een leescommissie en een promotiecommissie.⁴⁴

Socioloog, jurist en oud-voorzitter van het lowi Kees Schuyt typeert in Tussen fout en fraude plagiaat als een ‘schending van de huisregels van de wetenschap’.⁴⁵ Je moet weten hoe het hoort in de wetenschap en je dient je ernaar te gedragen. Integriteit is een kwestie van fatsoen en wetenschappelijke integriteit is een kwestie van wetenschappelijk fatsoen. Zo’n positieve formulering vraagt om een positieve invulling, bijvoorbeeld: je moet eerlijk zijn in je wetenschappelijke werk en ook zorgvuldig. Het gaat hier niet om de semi-juridische regels waar integriteitscommissies mee werken maar om een houding. Zo’n integere houding moet in iemands hele persoon geworteld zijn en in iemands hele werk tot uitdrukking komen (het woord integriteit verwijst daarnaar).

Dat vraagt om een academische omgeving waarin die houding vanzelf spreekt. Die omgeving staat echter onder druk. Universiteitsbestuurders belijden bijvoorbeeld academische principes en normen (zoals integer handelen), anderzijds bevorderen zij bij hun wetenschappelijke staf de impuls om prestige en subsidies te verwerven. Een promotie levert de betrokken faculteit (of instituut daarbinnen) een substantiële som geld op, in 2019 zo’n € 70.000.⁴⁶ De gretigheid van Renders en Bosscher om Van Liempt als promovendus binnen te halen past in dit beeld, maar de keerzijde van dergelijk universitair beleid – het risico op tekortschietende kwaliteit en op schending van wetenschappelijke integriteit – moet te denken geven. Bij inzicht verwerven in de werking van wetenschap, inclusief de belangen en machtsprocessen die er een rol spelen, kan het analyseren van casussen heel leerzaam zijn. De casus-Van Liempt is daarbij om meerdere redenen, hierboven aangeduid, uiterst instructief.