Van diep in de middeleeuwen tot ver in de negentiende eeuw dienden er pages aan Europese vorstenhoven. Dit waren jongens die hier op jonge leeftijd door hun aristocratische families waren ondergebracht om in een ceremonieel-dienende functie vertrouwd te raken met de hoofse omgangsvormen en om er een opleiding te genieten die hen voorbereidde op een loopbaan ten paleize of in het leger. Dit instituut is in de internationale historiografie niet onopgemerkt gebleven. Vooral de pages aan de hoven van Versailles en Wenen waren eind negentiende en begin twintigste eeuw onderwerp van enkele monografieën van beschrijvende aard.² In de afgelopen decennia bracht de bloei van de Hofforschung eveneens de Edelknaben aan kleinere Duitse hoven in beeld.³ Ook in de Noordelijke Nederlanden – hoewel twee eeuwen lang een republiek – waren pages een bekend fenomeen. Als vorsten zonder soevereiniteit hadden zowel de Hollandse als de Friese stadhouders adellijke knapen in hun entourage. De aandacht van Nederlandse historici wisten zij overigens slechts incidenteel en dan nog zijdelings te trekken.⁴ Dit geldt a fortiori voor de vroege negentiende eeuw, toen met de vestiging van een heuse monarchie, eerst onder de Bonapartes en daarna onder de Oranjes, opnieuw junior paleisdienaren aan de opeenvolgende hoven werden verbonden.

Met de pagerie werd in 1806 een eeuwenoud instituut geherintroduceerd dat met behoud van de oude vormen van het ancien régime aan een nieuwe, postrevolutionaire context was aangepast. Daarbij gaat het niet zozeer om de ceremoniële taken van de pages of hun opleiding en vorming ten paleize, die in hoofdzaak ongewijzigd bleven, als wel om de functie die de toedeling van deze posten vervulde in de communicatie en interactie tussen de koning en de nationale elite. Om macht te kunnen uitoefenen diende een monarch de eerste families van het land rondom zijn troon te verzamelen en aan zich te verplichten. Zeker voor Lodewijk Napoleon, de opgedrongen buitenlandse vorst van een tot monarchie omgevormde republiek, was hun steun van groot belang. Hiertoe stonden de koning tal van patronagemiddelen ter beschikking, zoals adelsverheffingen, ridderorden en schenkingen in geld of grond. Van eminent belang was het vergeven van staatsambten, officiersrangen en hoffuncties. Voor de bestudering van deze clientela-relatie tussen vorst en elite in het transitietijdvak zijn de pagebenoemingen van Lodewijk Napoleon bij uitstek geschikt.

Door het korte bestaan van Lodewijks koninkrijk en de bescheiden omvang van zijn hofhouding bleef het aantal voor begiftiging in aanmerking komende ceremoniële paleisfuncties gering. Zo benoemde de koning tijdens zijn vierjarig bewind slechts achttien ordinaris kamerheren, vijftien ordinaris stalmeesters en vijf paleisprefecten, waarbij bovendien sprake was van enkele personele overlappingen. Wat getal en taak betreft lijken de vijfentwintig pageplaatsen die tussen 1806 en 1810 werden verdeeld vergelijkbaar met deze functies. Maar de verschillen waren groter. De pages werden op jeugdige leeftijd aangesteld om te worden opgeleid, niet voor een hofambt, maar voor een officierscarrière; hun verblijf in Lodewijks omgeving bleef zodoende reglementair tot gemiddeld twee jaar beperkt. Het belangrijkste verschil met de kamerheren, stalmeesters en paleisprefecten was echter dat deze jongens niet werden geselecteerd op grond van hun individuele geschiktheid, maar louter om het milieu waaruit zij afkomstig waren. Onderzoek naar hun aanstellingen fungeert hier dus niet alleen als pars pro toto voor de vergeving van hoffuncties, maar toont die vergeving bovendien in haar zuiverste vorm. Ook wat de bronnen betreft lenen de pagebenoemingen zich beter voor de bestudering van Lodewijks patronagebeleid dan de toedeling van de drie genoemde paleisambten. Voor de junior posten zijn namelijk beredeneerde lijsten van de sollicitanten voorhanden, met informatie over zowel de benoemden als de niet-benoemden, waardoor het mogelijk is een scherper beeld te krijgen van de door het hof gehanteerde selectieoverwegingen.

De kern van het onderzoek vormt een prosopografische analyse van alle vijfentwintig pages die tussen juni 1806 en juli 1810 aan het hof van Lodewijk Napoleon waren verbonden. De hiervoor verzamelde persoonsgegevens zijn rubrieksgewijs weergegeven in de Appendix (pp. 108-112), waar ook de gedrukte en archivalische bronnen worden genoemd waaraan de informatie is ontleend. Deze collectief-biografische reconstructie bracht tal van onderlinge overeenkomsten aan het licht met betrekking tot de aanstellings- en vertrekleeftijd, het carrièreverloop en vooral de familieachtergrond, maar het zou onbevredigend zijn het onderzoek naar de pagebenoemingen tot de uiterlijke groepskenmerken te beperken. Daarom zal hierna – indien de bronnen voorhanden zijn – zowel het perspectief van de koning als dat van de aspirant-pages en hun ouders aan bod komen. Hoe meende Lodewijk Napoleon dit patronage-instrument te gebruiken ter ondersteuning van zijn bewind, en welke overwegingen speelden een rol bij families en kandidaten? Aan de hand van correspondenties en lijsten van sollicitanten kan aan de extrapolaties op grond van het prosopografisch materiaal een persoonlijker gezicht worden gegeven. Ook het geringe aantal pages maakt het mogelijk om, naast de groepskarakteristiek, het individuele standpunt te belichten.

De opzet van het artikel is als volgt. Aangezien Lodewijks koningschap en het bijbehorende Maison naar napoleontisch model waren aangepast aan de nieuwe tijd, wordt eerst uiteengezet in welk opzicht de napoleontische praktijk met betrekking tot de pages verschilde van de prerevolutionaire situatie. Aansluitend zal aan de hand van de hofreglementen kort worden beschreven aan welke eisen Lodewijks jeugdige dienaren moesten voldoen en hoe hun leven eruitzag. Vervolgens komt aan bod hoe door sollicitatie en recommandatie de schaarse pageplaatsen konden worden bemachtigd, met bijzondere aandacht voor de bepalende rol van professionele contacten en verwantschapsrelaties. Welke families, verdeeld over de onderscheiden geledingen binnen de nationale elite, uiteindelijk een junior hoffunctie voor hun zoon ontvingen en zo mogelijk ook waarom, wordt daarna bekeken. Of de pageplaats enerzijds, zoals beoogd, de militaire loopbaan van de geselecteerden ten goede kwam, en of het nieuwe bewind zich hiermee anderzijds verzekerde van de steun van hun families zal tot slot ter sprake komen. De aandacht zal zich hierbij niet beperken tot de periode van Lodewijks koningschap en de inlijving bij Napoleons Keizerrijk. Door tevens een blik te werpen op het wedervaren van de ex-pages tijdens de daaropvolgende Oranjemonarchie kunnen de voor hun adolescentiejaren verworven inzichten binnen het bredere perspectief van het transitietijdperk worden geplaatst.

Nadat Napoleon in mei 1804 de monarchie in Frankrijk opnieuw tot leven had gewekt, begon hij met de vorming van een omvangrijke keizerlijke hofhouding. Zich graag spiegelend aan Versailles besloot hij dat daartoe ook pages behoorden. Toen de keizer hen in augustus 1805 herintroduceerde, kopieerde hij de prerevolutionaire situatie overigens niet exact.⁵ Terwijl er onder de Bourbon-koningen steeds tussen de 100 en 150 jeugdige hofdienaren waren geweest, stelde Napoleon hun aantal vast op minimaal 36 en maximaal 60; in de praktijk schommelde dit rond de 40.⁶ In tegenstelling tot Versailles, waar zij onder verschillende hofafdelingen ressorteerden, behoorden al Napoleons pages tot het departement van de opperstalmeester. Toch begeleidden zij de keizer en keizerin niet alleen wanneer dezen zich te paard of per koets verplaatsten. Ook in het paleis, bij de maaltijden, audiënties en alle staats- en hofceremonieën vervulden zij protocollaire taken, terwijl er eveneens een beroep op hen werd gedaan voor de jacht en gedurende militaire campagnes bij het hoofdkwartier te velde.⁷

Tijdens het ancien régime was de zorg voor de pages toevertrouwd aan een gouverneur. De jongens kregen onderricht op een speciale school met docenten voor de verschillende vakken; tevens beschikten zij over eigen personeel.⁸ Napoleon nam deze inrichting over.⁹ Hij was van mening dat het verblijf van de pages ten paleize er niet zozeer op moest zijn gericht om hun hoofse vaardigheden bij te brengen als wel om gekwalificeerde legerofficieren van hen te maken. Hun opleiding had daarom in hoge mate een militair karakter.¹⁰ Hierdoor stonden zij – de vorstelijke ambiance buiten beschouwing gelaten – de facto op gelijke voet met de cadetten aan de door Napoleon opgerichte militaire scholen.¹¹ Hun onderkomen, het Hôtel des Pages, leek in menig opzicht op een kazerne. De post van gouverneur werd per definitie toevertrouwd aan een generaal. Bovendien kwamen velen van Napoleons pages uit een legermilieu, als zoons van hoge officieren.¹²

Met de laatstvermelde constatering is tegelijk het grootste verschil met de situatie in Versailles genoemd. Families die voor de Revolutie naar een pageplaats voor hun zoons solliciteerden, moesten bij de hofgenealoog bewijzen dat hun familie al sinds 1550 onbetwistbaar tot de adel behoorde.¹³ In het Keizerrijk was blauw bloed echter niet langer een vereiste. Meer families konden zodoende naar deze uiterst gewilde positie dingen.¹⁴ Napoleon, op zijn beurt, kon hierdoor kiezen uit een groter aantal gegadigden. Door hun zoons te benoemen kon hij hen belonen voor hun trouw en dienst aan zijn bewind en hen daarmee verder aan zich verplichten.

Het napoleontisch hofmodel werd door Lodewijk overgenomen, nadat hij op 5 juni 1806 door zijn broer op de troon van het nieuw gecreëerde Koninkrijk Holland was geplaatst.¹⁵ In oktober verscheen een Étiquette du Palais royal, waarin – met inachtneming van de bescheidener omvang – de artikelen van het keizerlijke hofreglement merendeels letterlijk werden overgenomen. Dit gold ook voor de bepalingen betreffende de pages.¹⁶ In Lodewijks hofhouding behoorden zij eveneens exclusief tot het departement van de opperstalmeester. Deze was verantwoordelijk voor de huisvesting, voeding, verzorging en het onderwijs van de jongens, alsmede voor de door hen in het paleis en daarbuiten te vervullen taken. De uitvoering van deze werkzaamheden kwam nominaal voor rekening van de gouverneur van de pages. Aan Lodewijks hof heeft deze functie echter maar anderhalf jaar bestaan, en vanaf 1808 werd zij gecombineerd met het opperstalmeesterschap. De onder-gouverneur had de dagelijkse leiding over de pages. Hij woonde bij hen, at met hen en zag erop toe dat zij zich naar behoren gedroegen.¹⁷

Evenals hun Franse tegenhangers hadden Lodewijks pages hun eigen onderkomen, waarin ook het hun ter beschikking staande dienstpersoneel was ondergebracht. In Den Haag waren dit vertrekken in Huis ten Bosch.¹⁸ Toen de koning eind oktober 1807 zijn residentie verplaatste naar Utrecht, hielden zij verblijf in het tot paleis omgevormde gebouwencomplex aan de Drift en de Wittevrouwenstraat.¹⁹ In Amsterdam, waar Lodewijk zich in april 1808 vestigde, werd het Hôtel des Pages uiteindelijk gevestigd in een statig pand aan de Herengracht, halverwege de Leliegracht en de Herenstraat.²⁰ Wanneer zij geen hofdienst verrichtten, volgden de pages hier lessen van een negental deskundige docenten. Naast algemeen vormende vakken als geschiedenis, aardrijkskunde, Latijn, Frans, Engels en Duits werden hun ook hoofse vaardigheden als dans, tekenen en schoonschrijven onderwezen. Kennis van de wiskunde, vestingbouw en artillerie werd de jongens bijgebracht met het oog op hun toekomstige militaire carrière. Om dezelfde reden moesten zij ook leren schermen, zwemmen en paardrijden.²¹

De pagerie vormde een aanzienlijke kostenpost. Napoleon beweerde zelfs dat deze ‘dépense […] était la plus forte, peut-être, du palais’.²² Ook de pages van koning Lodewijk drukten zwaar op de koninklijke begroting. Werd er in 1806 voor iedere jongen nog een jaarlijks bedrag van 1500 gulden uitgetrokken, twee jaar later was dit bedrag al verdubbeld.²³ Van de ouders werd een bijdrage gevraagd in de vorm van een pension (jaargeld) van 350 gulden. Om ervoor te zorgen dat de pages op dezelfde wijze gekleed gingen, moest elk van hen bovendien – volgens een gebruik dat al bestond in Versailles – een zogeheten trousseau (uitzet) meebrengen, bestaande uit een groot aantal kledingstukken die in detail waren beschreven.²⁴ Voor de ouders betekende dit een kostbare aanschaf.

Vanzelfsprekend telde het Hollandse hof aanzienlijk minder pages dan het keizerlijke hof in Parijs, waarbij ook de hoge kosten een rol speelden. Zowel in de Étiquette du Palais royal van oktober 1806 als in de herziene versie van januari 1808 stelde Lodewijk hun aantal vast op een minimum van twaalf en een maximum van vierentwintig.²⁵ Eind november 1806 vonden de eerste zeven benoemingen plaats, en met de aanstelling in januari 1807 van nog eens vijf pages was het minimumaantal bereikt. Toen er bij de tweede lichting, in januari 1808, meer jongens werden toegelaten dan er vertrokken, liep hun aantal plots op tot zeventien om vervolgens geleidelijk te slinken tot veertien. Om kosten te besparen verordonneerde de koning eind december 1808 een blijvende vermindering tot twaalf pages. Dit aantal werd pas in augustus 1809 bereikt en bleef tot het einde van het koninkrijk gehandhaafd.²⁶ In totaal zouden er tijdens Lodewijks vierjarige bewind vijfentwintig pages aan zijn Maison verbonden zijn. Hun namen en relevante basisgegevens zijn weergegeven in de Appendix. Hierin is aan elk van hen een persoonsnummer toegekend, waarnaar de hierna binnen teksthaken weergegeven cijfers verwijzen.

Een page diende aan minimale eisen te voldoen. In de Étiquette du Palais royal was slechts vastgelegd dat ‘tous ceux présentés doivent avoir l’instruction dont sont susceptibles des jeunes gens de leur âge, et être bien conformés’.²⁷ Daarnaast golden er leeftijdscriteria. Uit het napoleontische hofreglement nam koning Lodewijk de intreeleeftijd van veertien à zestien jaar over, zonder hieraan overigens strikt de hand te houden.²⁸ Van de vijfentwintig pages die tussen 1806 en 1810 aan het Hollandse hof dienden, hadden er maar liefst negen op het moment van aanstelling niet de vereiste minimumleeftijd (zie Appendix). De meesten van hen waren tussen de twaalf en veertien. Eén van hen, Ernest VerHuell [8], het zoontje van een lid van het Departementaal Bestuur van Gelderland, was bij zijn benoeming amper negenenhalf jaar oud. In dankbrieven uitten zijn ouders hun vreugde over ‘de bijzondere eer’ die hun zoon ten deel was gevallen en het hierdoor geboden ‘vooruitzigt op zijn toekomstig geluk’. Maar tegelijkertijd klinkt hierin ook grote bezorgdheid door om het jongetje vanwege zijn ‘weinig geavanceerde jaaren’ en ‘extreme verlegenheid’ vanuit zijn woonplaats Doesburg naar Den Haag te laten vertrekken.²⁹

Ernest VerHuell behoorde tot de eerste lichting pages, en kennelijk had men uit zijn geval lering getrokken. Toen bijvoorbeeld oud-luitenant-kolonel Willem de Vaynes van Brakell, de recent weduwnaar geworden vader van negen kinderen, in 1809 om een pageplaats voor één van zijn zoons verzocht, werd dit afgewezen omdat deze met zijn acht jaren ‘te jong’ (‘en bas âge’) werd bevonden.³⁰ Te oude kandidaten werden eveneens voorgedragen. De uiterste vertrekleeftijd was reglementair vastgesteld op achttien jaar, dus toen staatsraad Dirk van Hogendorp de koning vroeg om een zoon met die leeftijd te begunstigen, kreeg hij als antwoord: ‘Votre fils n’est pas assez jeune pour être page. Mais je l’admets volontiers à l’état-major général de l’armée, comme officier d’ordonnance’.³¹

Dit antwoord van de koning aan Van Hogendorp onderstreept indirect dat het pageschap de opstap vormde naar een militaire carrière. Ook in het Koninkrijk Holland stond deze aanstelling aan het hof op gelijke voet met een plaats als cadet op de Koninklijke Militaire School. Zo waren de formele intreeleeftijd van veertien jaar en de vertrekleeftijd van achttien jaar gelijk, leverden de ouders een bijdrage in de vorm van een pension en een trousseau, en kwamen de gedoceerde vakken nagenoeg overeen.³² Pageplaatsen genoten evenwel de voorkeur. Deze golden door hun beperkte aantal als exclusiever, door het veel lagere jaargeld als goedkoper, en door het verblijf en de dienst ten paleize als prestigieuzer. Dat het pageschap voorbereidde op een officierscarrière, kon voor sommige ouders overigens een reden zijn hun zoon hier juist van af te houden, zoals in het geval van Pieter Isaac van Schinne [18] en Johan Herman van Goltstein [21]. Elk van hen wist zijn zin echter, ‘quoique contre les vœux de sa famille’, door te drijven.³³ Eenzelfde ambitie verraadt het feit dat ten minste vijf pages al aan een militaire opleiding waren begonnen voordat hun deze hoffunctie te beurt viel.³⁴

Naar een pageplaats moest men solliciteren bij de koning, op dezelfde wijze als gebruikelijk was voor overheidsfuncties. Dit kon op verschillende manieren gebeuren. De formele wijze was het indienen van een schriftelijk rekest, wat in feite neerkwam op een open sollicitatie. Uiteraard deden de jongens dit niet zelf, maar werd een dergelijke aanbeveling voor hen geschreven door vaders, voogden of verwanten. Verder kon een aspirant-page door hen ook persoonlijk worden aanbevolen, niet zozeer tijdens een audiëntie bij de koning zelf, als wel door zich te wenden tot een invloedrijk persoon die toegang tot hem had. Als vreemdeling leunde Lodewijk Napoleon namelijk, zeker aan het begin van zijn bewind, in sterke mate op de adviezen van zijn naaste omgeving. Zo kreeg vice-admiraal Carel Hendrik VerHuell, die de overgang van Bataafse Gemenebest naar Koninkrijk Holland leidde, al binnen een week na de proclamatie van Lodewijk tot koning kolonel Van Lawick van Pabst op bezoek, die hem vroeg zijn zoon aan een pageplaats te helpen.³⁵ En een goed geïnformeerde paleisemployé maakt melding van een dame die om dezelfde reden de recommandatie zocht van eerste kamerheer Andries baron van Pallandt tot Eerde. Weliswaar kon zij deze hofdignitaris niet uitstaan, ‘mais elle a un fils qu’elle voudrait voir aux pages, et M. le chambellan a la clef des faveurs du jour’.³⁶

Inderdaad, ondanks de voortschrijdende bureaucratisering en professionalisering van de napoleontische staat bleven bij sollicitaties de ‘circuits de la faveur’ van groot belang.³⁷ Het toont niet zozeer de hardnekkigheid als wel de noodzakelijkheid van prerevolutionaire praktijken zoals cliëntelisme en nepotisme bij het bevorderen van carrières. De Franse historicus Aurélien Lignereux heeft er recentelijk op gewezen dat recommandaties door beschermheren met invloed en aanzien tevens dienden als waarborg. Hun aanbevelingen moesten de overheid zekerheid bieden dat de geselecteerden afkomstig waren uit passende maatschappelijke milieus en zich in de toekomst als politiek betrouwbare dienaren van het regime zouden gedragen.³⁸ Volgens Lignereux impliceert deze rekruteringswijze dat een sollicitant niet in de eerste plaats werd beoordeeld op zijn individuele talenten – waarover aan het begin van een carrière trouwens nog weinig viel te zeggen – maar veeleer als ‘l’héritier d’un patrimoine relationnel’.³⁹ Voor de jongens die een pageplaats aan Lodewijks hof ambieerden, gold dit des te meer. Gegeven hun jeugdige leeftijd speelde persoonlijke geschiktheid bij hun selectie hoegenaamd geen rol, maar werden zij louter gekozen op grond van parentage en patronage. Pagebenoemingen waren instrumenteel van aard: de koning begunstigde niet een zoon, maar diens familie.

Sollicitanten die zich door een verwant in de directe nabijheid van de koning konden laten recommanderen, bevonden zich daarom in de gunstigste positie. Voor hen was een externe pleitbezorger niet nodig. Dit gold bovenal voor de drie uit Frankrijk afkomstige pages. Jean-Alexandre Le Pays de Bourjolly [11] was een verre verwant van koningin Hortense de Beauharnais. Van de twee overigen, Hyacinthe d’Arcy [1] en Guillaume Duranty [3], waren de tantes – dat wil zeggen de zusters van hun moeder – respectievelijk gouvernante en onder-gouvernante van de koninklijke kinderen.⁴⁰ Verder hadden nog minstens vier andere pages hun post te danken aan een familieband met een hofdignitaris: de vader van Tjalling van Asbeck [13] was paleisprefect en die van Maurits van Lamsweerde [14] intendant-generaal van ’s Konings Huis.⁴¹ Joachim Rendorp [17] werd gerecommandeerd door zijn verre familielid, stalmeester Jan Bernd Bicker.⁴² En Pieter Isaac van Schinne [18] had een oom, Gerard Brantsen van de Zyp, die kamerheer was.

Verwanten in hoge bestuursfuncties konden eveneens helpen om kandidaten aan te bevelen bij de koning. Zo zorgde de eerdergenoemde minister van Marine, Carel Hendrik VerHuell, ervoor dat zijn piepjonge neefje Ernest [8] tot de eerste lichting pages behoorde.⁴³ Op gelijke wijze bevorderde de vicepresident van de Staatsraad, Jacob Jan Cambier, de aanstelling van zijn neveu Paul Quirin Hoeufft [22].⁴⁴ De benoeming van Johan Herman van Goltstein [21] gebeurde op voorspraak van diens achterneef, de eveneens rooms-katholieke Alexander baron van Hugenpoth tot Aerdt, minister van Justitie en Politie.⁴⁵ Voor de pageplaats van Joachim Sandra [7] zal zijn stiefvader, de Staatsraad Gerrit Jan Jacobson, zich hebben ingespannen. Ook bij andere benoemingen lijken familieconnecties een rol te hebben gespeeld. De Appendix geeft hiervan een overzicht.

Overal in het Grand Empire waar het Franse bestuursmodel ingang had gevonden, geschiedde de selectie van overheidsfunctionarissen aan de hand van lijsten, waarin de relevante informatie over de sollicitanten rubrieksgewijs was samengebracht.⁴⁶ Bij de keuze van pages tijdens het Koninkrijk Holland was hiervan eveneens sprake. Aan de voor hen ingediende rekesten en verzoeken ontleende de hofadministratie de volgende gegevens: de naam en de leeftijd van de voorgedragen jongens, de status en regionale herkomst van hun familie, en het beroep of de maatschappelijke positie van de vader. Indien van toepassing werd ook de naam vermeld van degene die de kandidaat recommandeerde, terwijl vele vaders bovendien het grote aantal kinderen noemden waarvoor zij zorg moesten dragen (‘chargé de plusieurs enfants’), om daarmee de sollicitatie kracht bij te zetten.⁴⁷

Voor de aspirant-pages van koning Lodewijk zijn drie van dergelijke lijsten bewaard gebleven.⁴⁸ Deze hebben betrekking op de tweede lichting van januari 1808 en de derde lichting van september en oktober 1809, toen er respectievelijk zeven en zes pages een aanstelling kregen (zie Appendix). De overige twintig in deze lijsten vermelde kandidaten moesten worden teleurgesteld. Een pageplaats aan het hof van Lodewijk Napoleon was immers een schaarstegoed. Aangezien er slechts een twaalftal junior paleisfuncties te vergeven waren, die niet vaak vrijkwamen, boden deze de koning slechts beperkte patronagemogelijkheden. Een zorgvuldige selectie was daarom gewenst.

Zoals bij alle overheidsbetrekkingen in het Koninkrijk Holland die een clientela-oogmerk moesten dienen, was het van belang hierin zo veel mogelijk geledingen binnen de elite te laten meedelen. Na elf jaar van Bataafse moderniserings- en emancipatie-initiatieven had de bovenlaag haar oude aristocratische homogeniteit verloren. Tal van nieuwe groeperingen hadden de weg naar macht en welvaart gevonden en op grond hiervan toegang gekregen tot de politieke en maatschappelijke elite. In sociaal-economisch, politiek, religieus en geografisch opzicht vertoonde de leidende klasse hierdoor grote diversiteit.

De representatieve selectie werd evenwel door twee omstandigheden vergemakkelijkt. Allereerst overlapten de geledingen binnen de elite elkaar, waardoor het mogelijk werd twee of zelfs drie vliegen in één klap te slaan. Verder was het een groot voordeel dat de hoeveelheid sollicitanten het beperkte aantal pageplaatsen ruimschoots overtrof, waardoor er een werkelijke keuze kon worden gemaakt. De toedeling van de junior hoffuncties stond hiermee in schril contrast tot die van andere ceremoniële betrekkingen ten paleize, zoals kamerheer, stalmeester en paleisprefect. Hiervoor waren, zeker tijdens de eerste maanden van Lodewijks koningschap, veel moeilijker kandidaten te vinden.⁴⁹

De drie overgeleverde lijsten bieden weliswaar een ruimer inzicht in het benoemingsbeleid met betrekking tot Lodewijks pages, maar een volledig beeld daarvan geven ze niet. Zij tonen hoofdzakelijk de formele, bureaucratische kant van het aanstellingsproces. Achter deze keurig gerubriceerde overzichten gaat namelijk een informele wekelijkheid schuil van niet of nauwelijks gedocumenteerde contacten, van gekuip en gekonkel, van beloften en vleierij, van quid pro quo.

De uiterste vertrekleeftijd voor Lodewijks pages was weliswaar reglementair vastgesteld op achttien jaar, maar evenals met de intreeleeftijd werd hiervan nogal eens afgeweken.⁶⁷ Slechts drie van de dertien jonge paleisdienaren die voor het einde van het koninkrijk het hof verlieten, waren inderdaad zo oud. De overigen telden zestien of zeventien jaren (zie Appendix). Twee pages, Joachim Sandra [7] en Théodore Donker van der Hoff [5], vertrokken zelfs al op respectievelijk veertien- en vijftienjarige leeftijd. Kennelijk voldeed hun positie aan het hof niet aan hun verwachting óf voldeden zij niet aan de verwachting van het hof. Sandra ging rechten studeren en vestigde zich daarna als advocaat in Amsterdam. Donker van der Hoff verruilde zijn paleisbetrekking voor een post als adjunct-secretaris bij de administratie van de Posterijen, waar zijn vader zitting had in het bestuur. Voor de overige elf jongens lag hors de page een militaire loopbaan in het verschiet. Naar Frans voorbeeld bepaalde de Étiquette du Palais royal dat de pages bij vertrek – evenals een cadet die de Militaire School verliet – de rang zouden ontvangen van tweede luitenant in het Koninklijke Leger.⁶⁸ Daar kregen zij een aanstelling bij linieregimenten: zes van hen in de infanterie en vijf in de cavalerie (zie Appendix).

Toen begin juli 1810 een einde kwam aan zijn koningschap, had Lodewijk twaalf pages in dienst. Een van Napoleons eerste besluiten over de hofhouding van zijn broer had op hen betrekking. Na zich te hebben laten informeren over ‘leur âge, leur nom, leur famille, etc.’, gaf hij op 24 juli opdracht hen ‘sur-le-champ’ naar Parijs te sturen, waar zij werden opgenomen onder de keizerlijke pages.⁶⁹ Of alle ouders met deze abrupte wijziging in het carrièreperspectief van hun zoons ingenomen zullen zijn geweest, is de vraag. Dienst aan het Hollandse hof van een opgedrongen buitenlandse monarch was immers iets geheel anders dan te dienen in Parijs, in het paleis van de ‘overweldiger’ die aan de nationale zelfstandigheid pardoes een einde had gemaakt. Kon, met andere woorden, de erkentelijkheid voor de door koning Lodewijk bewezen gunsten automatisch worden overgedragen op keizer Napoleon? Deze vraag laat zich helaas niet rechtstreeks beantwoorden, omdat hierover geen uitspraken van betrokkenen zijn overgeleverd. In het feit dat slechts één van de twaalf pages, namelijk de vijftienjarige Philip Snouckaert van Schauburg [19], al na vijf maanden naar huis terugkeerde, kan echter een aanwijzing worden gezien dat bijna alle naar Frankrijk overgebrachte jongens de carrièrekansen die de nieuwe situatie bood, wensten te benutten.

IJver voor de Franse zaak, of deze nu werd ingegeven door loyaliteit of opportunisme, kan worden afgeleid uit de dienststaten.⁷⁰ Dit geldt zowel voor de tien Hollandse pages die na hun diensttijd in het keizerlijk paleis de rang van tweede luitenant in de Grande Armée ontvingen, als voor de acht (niet-Franse) ex-pages die al onder koning Lodewijk naar een Hollands regiment waren vertrokken en hun loopbaan na juli 1810 onder de tricolore vervolgden.⁷¹ Van hen werd meer dan de helft in korte tijd bevorderd tot eerste luitenant of kapitein casu quo ritmeester.⁷² Zes ontvingen op het slagveld de orde van het Legioen van Eer.⁷³ Maar de prijs die zij betaalden was hoog. Twaalf voormalige Hollandse pages namen deel aan de Russische veldtocht van 1812, van wie er vijf niet terugkeerden en twee gedurende twee jaar in krijgsgevangenschap verbleven.⁷⁴

De lakmoesproef kwam eind 1813, begin 1814 toen Napoleon militair op de knieën werd gedwongen. Van de veertien op dat moment nog in het Franse leger dienende voormalige Hollandse pages liepen er vier uit krijgsgevangenschap over naar de geallieerden of naar de Oranjetroepenmacht in wording.⁷⁵ De overigen dienden de Franse keizer tot aan diens abdicatie in april 1814 ‘uit hoog besef voor de heiligheid van eenen afgelegden eed’, waardoor zij – zoals met betrekking tot Johan Herman van Goltstein [21] werd opgemerkt – ‘de vanen, waaraan zij trouw gezworen hadden, niet, dan na wettig bekomen ontslag’, konden verlaten.⁷⁶ In dit opzicht liep de houding van de individuele ex-pages veelal parallel aan die van hun familie. Storm de Grave senior diende tot na de val van Napoleon als brigade-generaal in het Franse leger. Ook de vaders van Van Heteren Gevers [4], Van Asbeck [13] en Van Limburg Stirum [15] bleven op lokaal niveau – uit voorzichtigheid of overtuiging – de Fransen tot aan hun overhaaste vertrek steunen.⁷⁷ En anders dan men zou verwachten, gold dit eveneens voor de stadsbestuurders Rendorp senior en Van Schinne senior, van wie de zoons als Franse luitenants in Rusland waren omgekomen.⁷⁸

Bij de ineenstorting van Napoleons Keizerrijk waren Lodewijks voormalige Hollandse pages gemiddeld twintig jaar oud: de jongste, VerHuell [8], was in 1814 zeventien en de oudste, Van Lamsweerde [14], vierentwintig. Zij stonden toen aan het begin van een carrière, die vrijwel allen voortzetten in het leger van de pas gevestigde Oranjemonarchie. In dit tijdvak met snelle wisselingen van regime en aanhankelijkheid rekenden de nieuwe machthebbers het deze jonge officieren noch hun families aan dat zij het Franse bewind hadden gediend. Zich neervlijend in het bed van Napoleon maakte koning Willem i graag gebruik van de in de Grande Armée geschoolde zonen van ’s lands elite. Op hun beurt droegen laatstgenoemden hun loyaliteit naadloos van de Bonapartes over op de Oranjevorst, die na twintig jaar afwezigheid weliswaar door de geallieerden op de troon was geplaatst, maar in ieder geval Nederlandse wortels had. Van hun trouw aan de nieuwe koning gaven vele ex-pages terstond blijk door tijdens de Waterloo-veldtocht van 1815 te strijden tegen hun gewezen Franse wapenbroeders.⁷⁹ Vanuit het perspectief van hun militaire carrière konden zij trouwens niet anders. Slechts enkelen verruilden na verloop van tijd het officiersbestaan voor een plaatselijke of regionale bestuursfunctie.⁸⁰ De meesten bleven echter in legerdienst, in Nederland of overzee, met doorgaans het kapitein- of ritmeesterschap als eindrang bij hun pensionering of overlijden.⁸¹

Toen Lodewijk Napoleon in juni 1806 door zijn broer op de Hollandse koningstroon werd geplaatst, richtte hij zijn hofhouding vrijwel geheel in naar napoleontisch model. Dit gold eveneens voor de bijbehorende pagerie. In de keizerlijke paleizen had dit eeuwenoude instituut een aan de moderne tijd aangepaste vorm gekregen. Het was kleiner van omvang en strakker georganiseerd dan in Versailles, en meer dan voorheen op militaire leest geschoeid. Maar niet alleen in formele zin volgde de Hollandse koning het Franse voorbeeld; ook bij de selectie van zijn pages nam hij de napoleontische praktijk als richtsnoer. Anders dan tijdens het ancien régime waren deze junior hoffuncties onder het Keizerrijk niet langer voorbehouden aan de adel. Napoleons streven naar een fusion des élites en een politiek amalgame leidde bij benoemingen, inclusief die ten paleize, tot een verruiming van de sociale rekrutering. Voortaan konden ook niet-adellijke zoons uit de verbrede bovenlaag met succes naar een pageplaats dingen.

Hetzelfde gold voor de ongeveer twaalf junior posten die aan het hof van Lodewijk Napoleon te vergeven waren. Deze waren tijdens het Koninkrijk Holland bijzonder gezocht als opstap naar een officierscarrière. Jongens met deze ambitie drongen er in sommige gevallen zelf bij hun ouders op aan voor hen naar een pagepost te solliciteren, hoewel een aanstelling als cadet op de Koninklijke Militaire School dezelfde mogelijkheid bood. Meestal ging het initiatief echter uit van de familie. Het prestigieuze dienstverband in de nabijheid van de Koning en het hoofse onderricht waren daarbij belangrijke drijfveren, maar ook verlichting van de zorg voor een grote kinderschaar speelde meer dan eens een rol. Door hun geringe aantal vormden de pageplaatsen evenwel een schaarstegoed, waarnaar de nationale elite solliciteerde volgens de procedures van de ontluikende bureaucratische staat met schriftelijke rekesten en beredeneerde benoemingslijsten. De kans van slagen nam echter aanzienlijk toe wanneer tegelijkertijd, op informeel-traditionele wijze, de recommandatie werd gezocht van invloedrijke pleitbezorgers met toegang tot de koning. Voor het bevorderen van carrières bleven cliëntelisme en nepotisme onmisbaar.

Benoemingen waren voor Lodewijk Napoleon een geschikt middel om zich te verzekeren van de steun van de bovenlaag. Hun medewerking en loyaliteit waren voor hem, als opgedrongen buitenlandse vorst van een tot monarchie omgevormde republiek, onontbeerlijk om zijn bewind te schragen. Onderzoek naar wie, op welke wijze en om welke redenen de begeerde pageplaatsen ten deel vielen, geeft daarom een eerste indruk van Lodewijks niet eerder bestudeerde patronagepolitiek en daarmee van de communicatie en interactie tussen de monarch en de nationale elite. Het vergeven van deze junior posten leent zich hiervoor bij uitstek, omdat het hierbij niet ging om de individuele kwaliteiten van de kandidaten zelf, maar om het begunstigen van de families waartoe zij behoorden. Een prosopografische analyse van alle pagebenoemingen wees uit dat de vorst probeerde zijn jeugdige hoffunctionarissen zo evenredig mogelijk uit de verbrede en verbrokkelde bovenlaag van zijn koninkrijk te rekruteren. In hoeverre deze bevindingen representatief zijn voor Lodewijks benoemingsbeleid inzake hoffuncties in het bijzonder en overheidsambten in het algemeen, moet verder onderzoek bepalen.

Het prosopografische onderzoek bracht de hardnekkigheid van verscheidene prerevolutionaire verhoudingen aan het licht. Zo was een groot aantal van Lodewijks pages afkomstig uit patricische en militaire families, maar nog altijd bleek meer dan de helft van hen van adel te zijn. Protestanten waren eveneens in de meerderheid, maar de koning bleek ook welbewust rooms-katholieken te selecteren. Hoewel de meeste junior paleisdienaren een orangistische familieachtergrond hadden, waren er voldoende met patriots- en Bataafsgezinde vaders. Het minst representatief was de regionale spreiding. Evenals voor 1795 geeft deze de tweedeling te zien tussen zoons uit het stedelijk regentenpatriciaat uit het westen en jonkers uit de landadel uit het oosten van het land. Hollanders waren het best vertegenwoordigd, terwijl ingezetenen van nieuwe departementen zoals Brabant en Oost-Friesland vooralsnog ontbraken.

Het is aannemelijk dat de pagerie van Lodewijk Napoleon gaandeweg een steeds betere afspiegeling van de nationale elite te zien zou hebben gegeven, indien er niet al na vier jaar een einde was gekomen aan het Koninkrijk Holland. De korte duur van Lodewijks bewind maakt het evenmin mogelijk te bepalen of zijn patronagebeleid succes had en de gefavoriseerde families zich inderdaad tot blijvende steun aan zijn bewind verplicht achtten. Toetsing van hun trouw tijdens het aansluitende keizerlijke regime biedt hiervoor overigens wel enige bevestiging. Wat de pages zelf betreft kan eenzelfde conclusie worden getrokken, met dien verstande dat bij hen steeds de continuering van hun militaire loopbaan voorop stond. Niet zozeer als leden van begunstigde families, maar als door een eed van trouw gebonden officieren waren de meesten van hen bereid drie snel opeenvolgende en politiek uiteenlopende regimes loyaal te dienen. In dit opzicht verschilde hun houding niet van die van andere militairen tijdens het transitietijdperk.