De geschiedenis van emoties is een betrekkelijk nieuwe benadering in de geschiedbeoefening.¹⁰ Het idee dat emoties historische verschijnselen zijn, die een belangrijke rol spelen in individueel en collectief handelen, lijkt een veelbelovend uitgangspunt. Het concept van de ‘emotionele regimes’ is hierbij bijzonder behulpzaam.¹¹ Het geeft aan dat emoties in een specifieke maatschappelijke context werden ontwikkeld en tot uiting kwamen.

In de studie van de arbeidersgeschiedenis is de emotiegeschiedenis nog niet echt doorgedrongen. In de Labour History Review van de British Society for the Study of Labour History (zo’n beetje de bakermat van dit studieterrein) werd in 2023 vastgesteld dat ‘the history of emotions has come surprisingly late to the study of labour history’.¹² Niettemin was er al in 2021 een overzicht van relevante literatuur op de website van de Society geplaatst, een teken dat het onderwerp wel in de belangstelling stond, of althans dat de Society vond dat die gestimuleerd moest worden.¹³ Als praktische uitwerking publiceerde Quentin Outram over een grote mijnwerkersstaking in 1893. De belangrijkste emotie die hij daarin waarnam was woede (anger), en gradaties daarvan: irritation, resentment, indignation, wrath, fury en rage.¹⁴

In een programmatisch artikel in het Amerikaanse Journal of Social History uit 2014 schreef Thomas Buchanan ‘that there is little in [American] labor historiography that presents emotions as an important topic of study’.¹⁵ Ook hij beperkte zich tot woede (en meer specifiek class anger) als leidende emotie in arbeidsconflicten in de negentiende eeuw. Specifieker over stakingen schreef de Zwitserse historicus Christian Koller in 2010: ‘Der emotional turn hat indessen die historische Streikforschung erst in wenigen Fällen erreicht.’¹⁶ Naast Wut noemde hij meer door stakers gevoelde emoties, namelijk ook Empörung, Verzweiflung, Angst, Entäuschung, Euphorie, Resignation en Trauer. Hij wees verder op het collectieve karakter van de beleefde emoties, waardoor stakers (en dat gold ook voor bezetters) emotional communities vormden.¹⁷

De sociologische literatuur over contemporaine sociale bewegingen noemt een breed spectrum van aan protestbewegingen verbonden emoties. In een overzichtsartikel maakte James M. Jasper een onderscheid tussen:

In combinatie werken deze emoties als ‘moral batteries driving action forward’.¹⁹ In de sociaalpsychologische literatuur over protestbewegingen worden emoties accelerators (‘making something move faster’) en amplifiers (‘making something sound louder’) genoemd.²⁰ Dat is ook relevant voor de emotionele dimensie van bedrijfsbezettingen.

Een bedrijfsbezetting is een tijdelijke overname van het beheer van de productiemiddelen – gebouwen, terreinen, machines en overige inventaris – door alle of een deel van de werknemers van een bedrijf. De tijdelijkheid kenmerkt de bezetting als actiemiddel om iets af te dwingen. Er zijn maar weinig voorbeelden van een bezet bedrijf dat in eigen beheer werd voortgezet.²¹ Om controle te houden over het gebouw en de productiemiddelen, verblijven de bezetters, of een ploeg namens hen, dag en nacht op het bedrijf, bewaken de toegang, en laten de directie en andere managers niet toe. Een aantal andere actiemiddelen heeft alleen bepaalde kenmerken van een bezetting, maar zijn het niet omdat het beheer van de productiemiddelen niet wordt overgenomen. Bij een sit-in of sit-down strike verblijven de stakers op de terreinen of in de gebouwen om extra druk uit te oefenen. Ook poortblokkades en poortbewakingen, die gepaard gaan met bezettingen van alleen de toegangspoort, hebben enige gelijkenis met bedrijfsbezettingen. Bij stakingen wordt dit middel nogal eens toegepast om werkwilligen te weren.²²

Zeldzaam in Nederland is de séquestration de patron, die in de Franse actiecultuur met enige regelmaat werd en wordt toegepast: het vasthouden en ‘gijzelen’ van de directie om toezeggingen af te dwingen.²³ In mijn bezettingsdatabase vond ik vier gevallen van séquestration de patron tijdens kortdurende bezettingsacties. Deze en andere bezettingsacties van minder dan een (werk)dag heb ik niet tot bedrijfsbezettingen in bovengenoemde zin gerekend. Het actiemiddel bezetting werd in deze periode niet alleen in het bedrijfsleven toegepast, maar ook bij andere instellingen, bijvoorbeeld op universiteiten tijdens de democratiserings- en andere studentenacties aan het eind van de jaren 1960 en het begin van de jaren 1970. Bezettingen van onderwijs-, onderzoeks-, cultuur-, media-, welzijns-, gezondheidsinstellingen en woningbouwverenigingen zijn evenmin als bedrijfsbezettingen beschouwd.

Als actiemiddel konden bezettingen op verschillende manieren worden ingezet. Ik onderscheid drie soorten: demonstratief, ultimatief en controlerend. Er waren bezettingen die weliswaar langer dan een dag duurden en waarbij het beheer van het bedrijf dus werd overgenomen, maar die toch slechts bedoeld waren als uiting van protest, niet als dwangmiddel om een toezegging of resultaat af te dwingen. Die laatste noem ik ultimatief. Demonstratieve bezettingen hadden een beperkte, van tevoren bepaalde duur, terwijl ultimatieve bezettingen in principe zonder einddatum werden begonnen. Vaak werd zoveel mogelijk getracht de productie voort te zetten. Expliciete vermelding daarvan vond ik in 74 van 177 getelde bezettingen (41,8 procent).

In mijn database kon ik 11 bezettingen aanwijzen met een demonstratief of symbolisch karakter. Zij waren alle georganiseerd door de vakbonden met een vooraf bepaalde duur. In andere bezettingen ging het initiatief veelal uit van het personeel zelf, onder leiding van een actiecomité of leden van de ondernemingsraad. Vakbonden steunden deze initiatieven meestal wel, en bestuurders werkten dan mee aan de organisatie, maar dat was niet altijd het geval. In 32 gevallen werden bezettingen niet gesteund door een vakbond. Met name in de eerste jaren van de bezettingsgolf weigerden de vakbonden bezettingsacties te steunen als er (een vermoeden van) communistische invloed was. Controlerende bezettingen hadden meestal als doel te voorkomen dat machines en andere delen van de inventaris door schuldeisers werden weggehaald, of dat van wanbeleid of fraude beschuldigde directeuren het bedrijf zouden betreden. Van de 177 bezettingen konden er 55 als controlerend worden gekwalificeerd (31 procent).

Een vergelijking met andere landen in West-Europa is alleen mogelijk voor de jaren 1975 en 1976. In Tabel 1 zijn de aantallen bedrijfsbezettingen in Nederland, België, Frankrijk en Groot-Brittannië gerelateerd aan het aantal inwoners per land. Daaruit blijkt dat Nederland in deze jaren volgens die maatstaf hoger uitkwam dan Frankrijk en Groot-Brittannië, toch landen met een gekende traditie van arbeidersactivisme. De grote uitschieter was België. Dat werd vooral bepaald door de Franstalige landsdelen, maar ook in Nederlandstalig België was het aantal bezettingen relatief groter dan in Nederland, een patroon dat overigens ook in andere vormen van industriële actie herkenbaar was.²⁴

Omdat Labour History Review in 2021 een overzicht publiceerde van alle bedrijfsbezettingen in Groot-Brittannië vanaf 1971, kon de ontwikkeling in beide landen over de hele onderzoeksperiode worden vergeleken.²⁵ Uit grafiek 1 blijkt dat het aantal bezettingen in Nederland een heel ander verloop had dan in Groot-Brittannië. Na een enorme golf in de eerste helft van de jaren 1970 daalde het aantal daar na 1978 tot onder het Nederlandse niveau.

In de jaren 1970 werd het actiemiddel van de bedrijfsbezetting in Groot-Brittannië bijzonder populair na de spraakmakende en succesvolle work-in van Upper Clyde Shipbuilders (ucs) in Glasgow in 1970.²⁶ Bezettingen vonden niet alleen plaats om bedrijfssluitingen tegen te gaan, maar ook, en op grote schaal, in de strijd om lonen en arbeidsvoorwaarden, met name in 1972 en 1973 in de metaalindustrie in Manchester en omgeving.²⁷ Daar werden ze vooral ingezet tegen uitsluitingen door werkgevers. Pas in het depressiejaar 1975 was de groei toe te schrijven aan verzet tegen bedrijfssluitingen. Anders dan in Nederland hadden bezettingen in Groot-Brittannië in het algemeen voor het grootste deel betrekking op lonen en arbeidsvoorwaarden, en niet op bedrijfssluitingen of ontslagen. Over de hele periode gerekend ging het in Nederland in 80 procent van de gevallen om behoud van werk, in Groot-Brittannië slechts in 33 procent.

De work-in van ucs in Glasgow in 1970 had ook in Nederland grote invloed.³³ Onder verwijzing naar het Schotse voorbeeld sprak de afdeling Breda van het Nederlands Katholiek Vakverbond (nkv) zich na de aankondiging van de sluiting van de Enka-fabriek op 6 april 1972 uit voor overname van het bedrijf om de werkgelegenheid te behouden.³⁴ Daarop werd toen nog afwijzend gereageerd door de bestuurders van de industriebonden van het nkv en het Nederlands Verbond van Vakverenigingen (nvv), maar het idee van een bedrijfsbezetting werd levend gehouden door de volgens nrc Handelsblad ‘meest roerige vleugel’ van de vakbondsleden in Breda.³⁵ De bezettingsactie was een uiting van de radicalisering aan de basis van de Industriebond nkv, de grootste bond bij Enka-Breda. De Bredase nkv-ers hadden de reputatie ‘de lastigste en meest progressieve’ in die bond te zijn.³⁶

Dat de Industriebonden nvv en nkv, samen met de eveneens bij het nkv aangesloten Unie blhp, de organisatie van de bezetting op zich namen was een antwoord op stevige aandrang ‘van onderop’. Na lang aarzelen en wachten op nader onderzoek, maar ook demonstraties en vergaderingen waarin voor meer actie werd gepleit, had nvv-districtsbestuurder Arie Lakerveld eind augustus 1972 een bezettingsplan uitgewerkt.³⁷ Daarbij had hij ook gedacht aan ‘de overname door Schotse arbeiders van de Clyde-werven’.³⁸ Op maandag 18 september werden de toegangspoort en de telefooncentrale van de Enka-fabriek door 60 kaderleden van de drie bonden bezet.³⁹ Uiteindelijk zouden er 491 bezetters in het bedrijf verblijven, onder wie 27 vrouwen, 82 Belgen en 17 Spanjaarden (Figuur 2).⁴⁰

Nadat uit tal van andere vestigingen van het akzo-concern, waar Enka onder de naam Enka-Glanzstoff toe behoorde, solidariteitsboodschappen waren verstuurd en gedreigd was met ondersteunende acties, besloot de akzo-directie de sluitingsplannen in te trekken.⁴¹ Als motief werden ‘de sterke reacties’ genoemd. Men vreesde ‘aanzienlijke schade’ door ‘een ernstige verstoring van het werkklimaat […], met name omdat onze ondernemingen buiten Enka-Glanzstoff hiervan een ongunstige invloed ondervinden’.⁴² Daarmee was de bezetting na zes dagen in een klinkende overwinning geëindigd. De beslissing om het sluitingsplan in te trekken werd waarschijnlijk mede ingegeven door een herstel van de markt voor kunstvezels, waardoor de urgentie voor de directie minder groot was geworden.⁴³

Het succesvolle voorbeeld van Enka-Breda in 1972 werd in de jaren daarop gevolgd door een klimmende reeks nieuwe bezettingen, in eerste instantie vooral in Noord-Brabant. In de periode 1971-1974 vonden zes van de tien bezettingen daar plaats, vrijwel altijd met steun van het nkv. Het viel in 1974 ook (voormalige) nkv-krant de Volkskrant op:

Door het succes groeide het vertrouwen in de mogelijkheid van een goede afloop – de hope in de trits anger>hope>action. In 1975 nam het aantal bezettingen toe tot 15, om in 1981 en 1982 hoogtepunten te bereiken van respectievelijk 17 en 14. In 1983 viel het aantal sterk terug tot 6. Dit niveau zou in de jaren 1980 en 1990 nauwelijks meer worden gehaald: per jaar waren het er nu tussen 3 en 6. Er was dus sprake van een ware bezettingsgolf tussen 1972 en 1982 en een kalmere uitloop daarna. Om die reden zullen in de navolgende analyse twee perioden worden onderscheiden: 1972-1982, met 114 bezettingen, en 1983-2000, met 63 bezettingen.

De daling van het aantal bezettingen na 1982 liep parallel aan een teruggang van het aantal stakingen en gestaakte dagen in de jaren 1980.⁴⁵ Ook het ledental van de vakbonden daalde in die periode sterk. Omdat vakbonden hun ledenbasis vooral in de industrie vonden, hing dit wereldwijde fenomeen mede samen met het proces van de-industrialisering in het rijke Westen.⁴⁶ Bedrijfsbezettingen boden daar tevergeefs weerstand aan.

Uitsplitsing van het aantal bezettingen per provincie laat zien dat het aandeel van Noord-Brabant in de perioden vóór en na 1982 onverminderd hoog bleef op bijna 24 procent (Tabel 2). In de periode 1972-1982 volgden Noord- en Zuid-Holland met 18 en 15 procent, en daarachter de provincies Groningen, Overijsel en Limburg met 8 tot 10 procent. Na 1982 concentreerde de bezettingsbeweging zich sterker op de beide Hollandse provincies, met in totaal 50 procent. In die periode was ze een grotendeels Randstedelijke aangelegenheid geworden, met een sterke Brabantse vertakking. Opvallend is het vrijwel volledig wegvallen van Groningen, toch een provincie met een rijke actietraditie, en de relatieve toename in Gelderland, zonder een dergelijke traditie. Het geeft aan dat het bezettingsmiddel nieuwe groepen in beweging bracht. Uitsplitsing naar bedrijfstak laat zien dat het aandeel van de dienstensector in de periode 1983-2000 aanzienlijk toenam van afgerond 24 tot 43 procent (Tabel 3). Daaruit kan worden afgeleid dat bezettingen in deze tweede periode minder een reactie waren op de de-industrialisering dan in de eerste.

In de industrie veranderde er weinig in het aandeel van de metaalsector, de voedingssector en de grafische bedrijven. In de metaalindustrie was de neergang van de scheepsbouw medebepalend voor het aantal bezettingen,⁴⁷ naast die van andere spraakmakende metaalbedrijven, zoals de Koninklijke Nederlandsche Grofsmederij in Zoeterwoude van 6 april tot 2 mei 1978,⁴⁸ en de Ford automobielfabriek in Amsterdam van 27 tot 29 april en van 25 juni tot 8 juli 1981.⁴⁹ De scheepsbouw was object van de industriepolitiek van de overheid, vandaar dat bezettingsacties in die bedrijfstak vaak waren gericht op het verwerven van overheidssteun in de vorm van deelnemingen of kredieten. Dat gold ook voor bezettingen van bedrijven in andere conglomeraten, zoals die van acht vestigingen van het voedingsconcern Koninklijke Scholten Honig tussen 3 en 8 maart 1978 en van de Storkfabrieken in Hengelo op 2 en 3 mei 1977 en 28 maart 1983 als onderdeel van de Verenigde Machine Fabrieken (vmf).

In de confectie werd er na 1982 nauwelijks meer bezet. In die bedrijfstak was het de-industrialisatieproces in de jaren 1980 voltooid. Anders gezegd: het grootste deel van de confectie-industrie had toen al het loodje gelegd. In de jaren 1970 leidden herstructurering en verplaatsing naar lagelonenlanden tot een massale afbouw van arbeidsplaatsen in de confectie, nadat die eerder vanuit de Randstad naar perifere gebieden in Nederland met lage (vrouwen)lonen was verplaatst.⁵⁰ Bedrijfsbezettingen vonden vooral daar plaats: in Groningen, Friesland en Limburg.

In de confectie-industrie was het merendeel van de werknemers vrouw. Toch bestond het organiserende actiecomité bij bezettingen vaak uit mannen. Daardoor werd de actieve deelname van vrouwen versluierd. Dat was bijvoorbeeld het geval bij de door mannen geleide bezetting van de ria-confectieateliers in Drachten en Zwaagwesteinde in 1976. Volgens bezetster Annie Broers was die ‘in eerste instantie van de vrouwen uitgegaan’.⁵¹ De 70 dagen durende bezetting van uniformfabriek Douma en Wolf in het Friese Haulerwijk werd wel door vrouwen geleid en uitgevoerd. Een verslaggever van Het Parool ging op bezoek en stelde vast dat er

Voor de bezettende vrouwen gingen de gezinstaken door. Actieleidster Klaske Nuwold uit Haulerwijk, 32 jaar, deed mee aan de bezetting ‘als de kinderen op school zijn’. ‘s Nachts kon zij er niet bij zijn, omdat haar man als chauffeur dan vaak onderweg was. Over getrouwde bezetsters werd gemeld dat ze ‘in de fabriek, tijdens de bezettingsactie, dagelijks kookten voor hun gezin’.⁵³ Kinderen kwamen ‘tussen de middag een boterham eten bij het bezette bedrijf’.⁵⁴ Ondanks deze dubbele belasting was Nuwold zeer gemotiveerd voor haar werk: ‘Ik kan heel moeilijk in huis zijn […]. Ik ben niet zo’n huisvrouwtje […]. En dan natuurlijk de afwisseling hier. En het geld. Je gaat er ook naar leven’.⁵⁵

Ook in andere bedrijfstakken met veel vrouwelijke werknemers (ik telde 15 bedrijfsbezettingen waarin vrouwen waren betrokken) speelden zij soms een verborgen, soms een leidende rol (Figuur 3). Veel aandacht trok de bezetting van het Philipsbedrijf usfa (Ultra Sonar Fohar Apparaten) in Helmond van 12 maart tot 12 april 1974 door 23 vrouwen en 3 mannen. De bezetting was gericht tegen de verplaatsing van het bedrijf naar het nabijgelegen Eindhoven. Sommigen vonden dat de vrouwen die afstand wel konden pendelen.⁵⁶ De bezetting werd mede om die reden niet gesteund door de Industriebond nvv,⁵⁷ wel daarentegen door het nkv, dat, zoals eerder bleek, het bezettingsmiddel in Brabant was gaan omarmen. Net als elders was de bezetting niet door de bond geïnitieerd, aldus Industriebond nkv-voorzitter Piet Brussel:

Ook in dit geval speelde de dubbele belasting van de vrouwen een rol: ‘De bezetsters strijden bij usfa voor de belangen van de werkende vrouw. Als ze verplicht naar Eindhoven moeten scheelt hen dat net zoveel tijd, dat ze hun tweede taak, die van huisvrouw, niet meer kunnen uitoefenen’.⁵⁹ De bezetting moest na 31 dagen zonder resultaat worden beëindigd.

Succesvoller was de bezetting van biscuit- en crackerfabriek Patria in Amsterdam op 15 en 16 november 1978. Het personeel bestond voor het grootste deel uit vrouwen, zowel jongeren als van middelbare leeftijd: ‘Het zijn niet alleen mannen die een matras op de grond van de kantine hebben uitgespreid, integendeel. De vrouwen zijn duidelijk in de meerderheid en onder hen een aantal van “respectabele leeftijd”’.⁶⁰ Alleen vrouwen met kinderen sliepen thuis.⁶¹ Ook in dit geval was de bezetting geen initiatief geweest van de Voedingsbond fnv, maar van het personeel zelf. Na een dag en een nacht bezetten trok moederbedrijf Meneba het sluitingsplan in, volgens de Voedingsbond uit angst dat de actie met ‘solidariteitsbezettingen’ zou overslaan naar andere Meneba-vestigingen.⁶²

Arbeidsmigranten kwamen nogal eens terecht in marginale bedrijven met slechte werkomstandigheden en arbeidsvoorwaarden. In verschillende gevallen kwamen ze daartegen in verzet, zowel door stakingen als door bezettingen.⁶³ In juni 1975 bezetten tien Turkse arbeiders gedurende drie dagen hun ‘werkplaats’ in Amsterdam, waar zij onder abominabele omstandigheden waren tewerkgesteld om schrijfmachine-onderdelen voor ibm in elkaar te zetten.⁶⁴ Een ander voorbeeld is de bezetting van het transportbedrijf Stolk Chartering in Berkel en Rodenrijs door 24 Turkse chauffeurs, die daarmee in het geweer kwamen tegen hun schijnzelfstandigheid in september 1986.⁶⁵

In bedrijven met normalere arbeidsomstandigheden deden ‘gastarbeiders’ in het algemeen actief mee met de bezettingsacties. Bij de bezetting van Metaalwarenfabriek Tilburg in februari 1973 (de eerste na de Enka-bezetting) waren de 50 buitenlandse werknemers (van de in totaal 190 bezetters), met name Turkse mannen en Belgische vrouwen, ‘geheel solidair met de actie’.⁶⁶ Bij de bezetting van Dam Chips in Hoofddorp in augustus 1975 deed het actiecomité er alles aan om de 160 buitenlandse arbeiders, met name Marokkaanse mannen en Turkse vrouwen, bij de acties te betrekken. Er werden speciale voorlichtingsbijeenkomsten georganiseerd en tolken ingeschakeld. Volgens actieleider Piet Brands was er een ‘hechte eenheid’ ontstaan ‘onder alle Dam Chips werknemers, [ook die] uit het buitenland’.⁶⁷

Aan de bezetting van groenteverwerkingsbedrijf Depex in Broekhuizervorst van mei tot augustus 1977 deden alle zeventig werknemers mee, onder wie vierentwintig Turken.⁶⁸ Bij de bezetting van de Grofsmederij in Zoeterwoude in 1978 waren de Turken en Marokkanen, die zo’n 15 procent van het productiepersoneel uitmaakten, solidair met de actie. De Turkse lasser Rahim Pektopal was lid van het actiecomité.⁶⁹ Op de bezette nsm-werf in Amsterdam in maart 1981 waren de 120 Turkse arbeiders actief betrokken. Leuzen en toespraken werden in het Turks vertaald.⁷⁰ Bij Ford-Amsterdam werkten onder meer 500 Turken, 150 Spanjaarden, en ook Italianen en Marokkanen. De bezettingen in april en juni 1981 aldaar gingen dus ook om hun werkgelegenheid. Ondernemingsraadsvoorzitter Ben Elverding zei daarover: ‘Sommigen vragen zich af waarom we ons zo druk maken om de werkgelegenheid van gastarbeiders. Tachtig procent van het fabriekspersoneel is buitenlands. Zo ervaren we dat niet. […] Het zijn voor ons collega’s’.⁷¹ Na de bezetting van de Demka in Utrecht in maart 1983 werd het argument dat Demka geen overheidssteun zou behoeven omdat er in meerderheid buitenlanders werkten, bestreden: ‘We hebben samen opgebouwd en we willen samen verder gaan’, zei een Turkse werknemer.⁷² In het actiecomité zaten ook Turkse arbeiders.

De aankondiging van de sluiting van Enka-Breda in april 1972 riep ‘verbijstering en verontwaardiging’ op.⁷³ Volgens bedrijfsarts Adriaan Kesteloo kon een ‘dreigende bedrijfssluiting leiden tot emotionele crises’.⁷⁴ ‘Velen huilden na het besluit over de sluiting van Enka-Breda’, zei hij; ‘Ik heb van mijn leven niet zoveel tranen gezien als bij Enka’.⁷⁵ Andersom waren er na het bekend worden van de intrekking van het sluitingsplan ‘orgieën van vreugde en tranen van ontroering’;⁷⁶ ‘ontroerde mannen en vrouwen vielen elkaar in de armen […]; er werden vooral veel tranen geplengd’ (Figuur 4).⁷⁷

Het voorbeeld geeft aan dat zowel de aanleiding als de afloop van een bezetting met diepgevoelde emoties gepaard konden gaan. Het gaat hier om de in de inleiding genoemde reflex emotions als gevolg van moral shocks. Onder verwijzing naar de daar onderscheiden categorieën van Jasper kan ik de volgende drie types emoties benoemen:

In de door mij geraadpleegde krantenberichten zijn voldoende aanknopingspunten te vinden om deze types emoties van de bezetters te illustreren. Het betreft zowel observaties van journalisten als citaten van betrokkenen. Het is een open deur dat objectieve berichtgeving niet bestaat en dat die wordt gekleurd door de ideologische en maatschappelijke achtergrond van uitgevers en journalisten. Dat geldt ook voor bedrijfsbezettingen, maar dit artikel is geen kritisch media-onderzoek naar de aard en de ideologie achter de berichtgeving in de verschillende kranten.⁷⁸ De krantenberichten werden door mij bevraagd als informatiebron voor een typering van de emotionele uitingen van de betrokkenen volgens bovenstaande taxonomie.

Affective commitments kwamen onder meer tot uiting in de motivatie van de eerder geciteerde confectiewerksters. Zij werkten niet alleen voor het geld, maar ook voor de afwisseling en voor het sociale contact. Voor de bezetters van de Romefa-meubelfabriek in Noordwolde in 1976 was ‘het bedrijf […] hun leven en dat [werd] het door de emoties van de bezettingsweken nog veel meer’.⁷⁹ ‘Zij waren ‘trots op het produkt dat zij maakten’.⁸⁰ ‘Niet alleen hun baan, de werkgelegenheid, maar ook het bedrijf zelf ligt hen na aan het hart’.⁸¹ Het in 1976 met ontslag bedreigde personeel van scheepswerf Boot in Lemmer werkte daar ‘met groot enthousiasme’ en ‘met veel plezier’.⁸²

De werknemers van de in 1978 bezette Honigfabriek in Koog aan de Zaan waren ‘trots op hun bedrijf’.⁸³ Een oudere bezetter: ‘Als je er zoals ik 45 jaar gewerkt hebt, dan heb je het gevoel dat ’t zo’n beetje je eigen bedrijf is, net als je eigen huisgezin’.⁸⁴ De directeur bevestigde: ‘Er zijn hier mensen in dienst wier vader, grootvader, betovergrootvader ook al bij Honig werkten. De mensen zijn zeer nauw betrokken bij het bedrijfsgebeuren. Zeker nu’.⁸⁵ Een werknemer van de met sluiting bedreigde gieterij Asselbergs in Bergen op Zoom verklaarde in 1979: ‘Dit bedrijf is gewoon een stukje van jezelf geworden. Je hebt er je eigen wezen in gelegd’.⁸⁶

Op de in 1981 bezette Fordfabriek in Amsterdam werd een verslaggever van nrc Handelsblad ‘met onverholen trots’ rondgeleid.⁸⁷ ‘Vooral voor mensen die er een groot deel van hun leven hebben doorgebracht, is de pil bitter: “Ik werk hier al zestien jaar, ik voel me een deel van de fabriek”’.⁸⁸ Een voorman van de chassislijn vond ‘bij Ford werken altijd fijn. Met plezier denkt hij terug aan de tijden dat hij met z’n collega’s langs de lopende band stond te zingen’.⁸⁹ Een bezetter van schrijfmachinefabriek Remington in ’s-Hertogenbosch, van 13 tot 20 mei 1981, zei: ‘Je werk is meer dan die acht uur per dag. Het hoort bij je leven’.⁹⁰

Deze voorbeelden van affective commitments illustreren hoezeer het werk en de werkomgeving werden ervaren als vanzelfsprekende onderdelen van de identiteit van de werknemers. Zij waren trots op hun werk en voelden zich thuis op hun bedrijf, waar zij zelf, en soms ook hun familieleden, jaren in dienst waren geweest. Verwachtingen over blijvend, vast werk werden ruw verstoord door de aankondiging van bedrijfssluitingen en ontslagen. De moral shocks die daardoor werden veroorzaakt vertaalden zich in sterk gevoelde reflex emotions, zowel vóór als na de bezettingen.

Na de aankondiging van de sluiting van patatfabriek Dam Chips in Hoofddorp in augustus 1975 waren de daar werkzame Turkse vrouwen ‘zeer geëmotioneerd’.⁹¹ Het personeel reageerde ‘met bitterheid en verontwaardiging op de beweringen dat er allemaal niets aan te doen zou zijn’.⁹² De werknemers van scheepswerf Boot waren ‘teleurgesteld’ en ‘gegriefd’ over het uitblijven van overheidssteun.⁹³ Nadat bekend werd dat er geen steun zou komen, toonden de personeelsleden ‘zich verdrietig en teleurgesteld. “Ik ben er kapot van”, zei één van hen’.⁹⁴ Het besluit dat de aangekondigde ontslagen bij de Noord-Nederlandse Machinefabriek (Noordned) in Winschoten, ondanks de bezetting van het bedrijf in 1976, toch doorgingen, werd in januari 1977 bekendgemaakt op ‘een zeer emotionele vergadering in de bedrijfskantine’. Een getergd personeelslid vloog de directeur aan. Tijdens de bijeenkomst ‘verlieten sommige werknemers met tranen in de ogen de kantine’.⁹⁵ Bij de bezetting van het Nijmeegse computerbedrijf Tealtronic van 7 tot 12 januari 1977 was er ‘heilige, niet meer te beteugelen verontwaardiging’.⁹⁶

De reactie op de bekendmaking dat de in 1978 bezette biscuitfabriek Patria voorlopig open zou blijven was ‘emotioneel. De tranen waren niet van de lucht’.⁹⁷ De bezetting van Douma en Wolf in 1980 maakte ‘veel emoties los, vooral onder de vele vrouwen die erbij betrokken zijn’.⁹⁸ Het besluit geen steun te verlenen leidde tot ‘grote verslagenheid en woede’,⁹⁹ maar ‘tussen hoop en vrees’ bleef de stemming ‘zeer strijdlustig’.¹⁰⁰ Het personeel van confectiebedrijf Union in Groningen toonde zich in 1980 ‘boos en teleurgesteld’ over het uitblijven van steun. Een bezetter: ‘Ik ben er kapot van. Tweeëndertig jaar heb ik hier gewerkt. […] Het is om tranen in de ogen te krijgen’.¹⁰¹ De gemoedstoestand van de bezetters van Ford werd gekarakteriseerd met ‘frustratie, bitterheid, wanhoop’.¹⁰² Toen zij een door hun werkgever aangespannen kort geding wonnen, was er een ‘uitbarsting van vreugde’.¹⁰³ Werknemers ‘vielen elkaar in de armen en vakbondsbestuurder Henk Vos kon zijn tranen niet bedwingen’.¹⁰⁴

Na de aankondiging van de sluiting van het Utrechtse staalbedrijf Demka in 1983 was ‘de stemming op het bedrijf zeer verbitterd’.¹⁰⁵ De directeur werd ‘bijna gemolesteerd. […] Een aantal personeelsleden kon zijn woede en teleurstelling niet onderdrukken en overlaadde de directeur met vloeken en verwijten’.¹⁰⁶ Een bezetting had geen resultaat. Op een ‘emotionele’ personeelsvergadering moesten ‘teleurgestelde en verdrietige werknemers’ concluderen dat alle acties om het bedrijf te behouden tevergeefs waren geweest.¹⁰⁷ Toen bleek dat Damen Shipyards de scheepswerf Wilton-Fijenoord in 1984 alleen wilde overnemen als er 1000 man zouden worden ontslagen, volgde een ‘woede-uitbarsting’ van het personeel.¹⁰⁸ Een overgrote meerderheid, ‘sommigen met tranen in de ogen’, besloot vervolgens tot bezetting (Figuur 5).¹⁰⁹ Ook dat de in 1991 bezette Amsterdamse sigarettenfabriek batco dicht moest ‘lokte heftige emoties uit bij het aanwezige personeel, met tranen in hun ogen’.¹¹⁰

Deze journalistieke observaties en door journalisten opgetekende uitspraken van betrokkenen zijn verzameld uit het totale corpus van krantenartikelen over bedrijfsbezettingen. Dat journalisten de emotionele kant zo vaak en zo nadrukkelijk benoemden, is een teken dat die een onmiskenbare rol speelde in beleving van de bezetters. Het is moeilijk na te gaan of de gerapporteerde gevallen representatief waren voor alle bezettingen, maar zij geven er op z’n minst een indringend beeld van. Het verlies van werk werd gevoeld als een verlies van de werknemer als persoon, vandaar dat de strijd ertegen gepaard ging met zulke heftige emoties. Die drukten een grote morele betrokkenheid uit, niet alleen bij het werk zelf, maar ook bij de werkomgeving. Zij moeten worden gezien tegen de achtergrond van meer structurele moral emotions van enerzijds angst voor werkloosheid, anderzijds strijdbaarheid. Die was, zeker tot 1982 maar in mindere mate ook daarna, veel kenmerkender voor de Nederlandse arbeidsverhoudingen dan verondersteld in het zogenaamde poldermodel.

‘De zaak is wanhopig, maar niet hopeloos. Anders zouden we niet aan deze actie zijn begonnen’, zei ondernemingsraadslid Scheepers bij het begin van de bezettingsactie van Ford-Amsterdam in 1981.¹¹¹ In het algemeen speelde de inschatting van de kansen op succes een belangrijke rol in het besluit om tot bedrijfsbezetting over te gaan. Ik verwees in dit verband naar het element hope in de sequentie anger>hope>action. Bedrijfsbezettingen werden gevoed door een combinatie van woede en hoop, maar de strijdbaarheid van de bezetters had ook een eigen dynamiek. Na de mislukking van de Fordbezetting zei Scheepers: ‘Door er zo tegen aan te gaan hebben de mensen bij Ford niet alleen gevochten voor hun werk, ze hebben ook hun eer en menselijke waardigheid behouden’.¹¹² De deelneemsters aan de eveneens mislukte bezetting van confectieatelier Douma en Wolf verklaarden tijdens de actie: ‘Is alles straks toch voor niets geweest […] dan kunnen we tenminste zeggen dat we ons best hebben gedaan. Dan zijn we strijdend ten onder gegaan’.¹¹³

De bezettingsgolf tussen 1972 en 1982 kan moeilijk los worden gezien van het maatschappelijk klimaat van strijdbaarheid en verzet dat na de protestgolf van mei 1968 in Frankrijk ook Nederland had bereikt. Het strijdmiddel bedrijfsbezetting was in de meidagen in Frankrijk als het ware herontdekt en kreeg in de jaren daarna een vervolg.¹¹⁴ Daar werd het, zeker in het begin, veelal geassocieerd met autogestion (arbeiderszelfbestuur). Het idee leefde sterk in de oorspronkelijk katholieke vakcentrale Confédération Française Démocratique du Travail (cfdt) en was via die weg mogelijk van invloed op de nkv-ers die het voortouw namen in de bezetting van Enka-Breda en andere bedrijven in Noord-Brabant.¹¹⁵

Hoewel er in Nederland eerder enkele kortdurende bedrijfsbezettingen waren geweest, met name van Wilton-Fijenoord in Schiedam in 1965 en Werkspoor in Utrecht in 1969, werd daarmee een nieuw type actie aan het bestaande repertoire van actievoerende arbeiders toegevoegd. Al meteen bij de Enka-bezetting was duidelijk dat het niet ging om de realisatie van maatschappijhervormende idealen als arbeiderszelfbestuur of meer zeggenschap in het bedrijf, maar om heel praktische doeleinden, namelijk de instandhouding van het bedrijf en het behoud van de werkgelegenheid. In Nederland was 80 procent van de bedrijfsbezettingen daarop gericht. Dat de Enka-bezetting zoveel navolging vond, was in de eerste plaats een reactie op de massaontslagen en bedrijfssluitingen die in de jaren 1970 en 1980 vooral de industrie troffen. Hoewel er in tal van bedrijven specifieke oorzaken en aanleidingen zijn aan te wijzen, en er ook en in toenemende mate in de dienstensector bedrijven werden bezet, waren de bezettingsacties in macroperspectief vooral een begeleidingsverschijnsel van de de-industrialisering.

De woede en verontwaardiging over de aantasting van de werkgelegenheid, die een belangrijke drijfveer vormden voor de bedrijfsbezettingen in de jaren 1970 en 1980, kunnen worden beschouwd als een specifiek bij dit tijdperk van de-industrialisering horend ‘emotioneel regime’, gedefinieerd als een collectief, aan een bepaald tijdvak gerelateerd gevoelsleven. De de-industrialisering vernietigde niet alleen industriële werkgelegenheid op grote schaal, maar ook een bepaald type productiesysteem en arbeidsrelatie die als Fordistisch kunnen worden gekarakteriseerd.¹¹⁶ Ingrediënten daarvan waren massafabricage, gecombineerd met vast, veelal levenslang werk voor voornamelijk mannelijke kostwinners. De bedrijfsbezettingen waren niet alleen een reactie op de ontslagen, maar ook op de teloorgang van dit soort werkzekerheid. Het was met name dit element dat de sterke emoties van de bezetters opriep. We kunnen spreken van een specifiek emotioneel regime, omdat het in het tegenwoordige neoliberale arbeidsbestel, waarin flexibiliteit en mobiliteit tot norm zijn verheven, niet meer leidend is in de gevoelens over de opheffing van bedrijven en het ontslag van werknemers. In de tijd zelf was een verzekerde, vaste baan zozeer de norm, dat het verlies ervan mensen tot in hun ziel raakte. De berichten daarover in de door mij geraadpleegde kranten leggen daar getuigenis van af.